ERPakademi

1)TAM REKABET PİYASASI:

Herhangi bir piyasanın bir bölümünde bir malın fiyatı, o malın piyasasının diğer yarısındaki fiyatı da etkiler. Böylece bir malın fiyatı piyasanın çeşitli kesimlerinde aynı olur. Bir piyasada fiyat farklılıkları hızla ortadan kalkıyorsa, bu tür piyasalara tam rekabet piyasası denir.(1)

Bu piyasa şekli; hiç bir müdahalenin olmadığı, rekabetin en iyi şekilde sağlandığı ideal bir piyasa şekli olarak düşünülür.(2) Tam rekabet piyasasında alıcı ve satıcılar piyasa fiyatını etkileyemeyecek kadar çok sayıdadır, alışverişi yapılan mallar homojendir, piyasaya giriş çıkışlar serbesttir ve piyasada yer alan tüm alıcı ve satıcılar herşeyden haberdardır.(3) Bu durumda bu piyasalarda fiyatları ne tek başına büyük bir satıcı veya satıcılar grubu, ne de bir tek alıcı veya alıcılar grubu saptayabilir. Bu piyasalarda alıcı ve satıcıların sayısı bir hayli fazladır, hiç biri tek başına fiyatlara etki yapamadığı gibi, fiyatları karşı tarafa zorla kabul ettiremez. Başka bir deyimle, hem alıcılar ve hem de satıcılar fiyatları kabullenmek zorundadırlar.(2)

2)TAM REKABET PİYASASININ KOŞULLARI:

Tam rekabet piyasasından söz edebilmemiz için dört ana özelliğin gerçekleşmesi gerekmektedir. Bu özellikler;

1- Mobilite (Akışkanlık) Özelliği
2- Homojenlik Özelliği
3- Şeffaflık Özelliği
4- Atomize Olma (Atomisite/Çokluk) Özelliği

1-MOBİLİTE (AKIŞKANLIK) ÖZELLİĞİ : Tam rekabet piyasasındaki mobilite özelliği;
alıcıların satıcıların, mal ve hizmetler ile üretim faktörlerinin tam bir hareket serbestliğine
sahip olmaları anlamını taşımaktadır.(3) Hiç bir kanuni, teknik, mâli veya başka bir engel
yoktur.(2) Bu özelliğe bağlı olarak tam rekabet piyasasında bir alıcı, istediği her mal veya
hizmeti satın alabileceği gibi daha önce satın aldıklarını, almaktan vazgeçebilecektir. Benzer
şekilde bir satıcı da istediği malı üretebilir, satabilir veya bunun üretiminden veya satışından
vazgeçebilir. Böylece tüm mal ve hizmetlerle, üretim faktörleri çeşitli kullanım alanları
arasında en etkili olabilecekleri alanlara kayabilirler.(3)

1-Prof. Dr. M. İlker PARASIZ, İktisada Giriş Prensipler Ve Politikalar 1995, s.34
2-Prof. Dr. İbrahim AKSÖZ, Ekonomi- Mikro Ekonomi 1984, s.56
3-Prof. Dr. C. Necat BERBEROĞLU, Mikro İktisat Teorisi 1995, s.136,137,138

-1-

Bunun dışında, mobilite özelliği; alıcıların, satıcıların, mal veya hizmetlerle üretim faktörlerinin tam olarak hareket serbestisine sahip olmaları anlamını taşıdı için, bu özelliklere sahip olan bir piyasada belirli bir malın sadece bir fiyatı olacaktır. Çünkü aynı mal bir yerde ucuz, bir yerde pahalı ise, ucuz yerde mal az olacak ve alıcılar ucuz yere hücum edeceklerdir. Sonuçta mal yokluğu ve alıcı çokluğundan buradaki fiyat yükselecektir. Satıcılar ise pahalı yere giderek mal satmak isteyeceklerinden buradaki fiyat da satıcı ve mal çokluğundan dolayı düşecektir. Doğal olarak da mobilite özelliğinin sonucunda fiyat ucuz ve pahalı yerlerde birbirine eşitlenecektir.(1)

2- HOMOJENLİK ÖZELLİĞİ : Tam rekabet piyasasının gerçekleşmesi için ilgili malın tüm birimlerinin aynı nitelikte, bir örnek olması gerekir.(2) Homojenlik özelliği olan bir piyasada belirli bir mal veya hizmeti üreten çok sayıda kuruluş olsa da (örneğin; ekmek, çamaşır tozu vs.) her birimin arasında ne objektif olarak, ne de subjektif olarak bir fark bulunmaması gerekmektedir.(1) Örneğin farklı ambalaj, farklı etiket bu şartın gerçekleşmesini önler. Alıcılar kalite farkı olduğunu sanarak, daha iyi sunulan, daha iyi ambalajlı veya farklı etiketli mala daha yüksek fiyat ödemek isteyebilirler. Böylece birden fazla fiyat ortaya çıkar.(2) Örneğin çamaşır tozunda olduğu gibi, kimyasal açıdan tümüyle aynı olan iki marka, tüketicinin gözünde farklı olur ise, homojenlikten söz edemeyiz. Bu yüzden tam rekabet piyasasında reklamın dahi olmaması gerekmektedir.(1)

3- ŞEFFAFLIK ÖZELLİĞİ : Piyasadaki tüm alıcıların ve satıcıların olup bitenler konusunda tam bilgi sahibi olmalarını gerektirmektedir. Bu özelliğin olduğu bir piyasada, alıcı ve satıcılar tüm fiyatları, tüm üretim miktarlarını ve kaliteleri anında öğrenirler.(1)

4- ATOMİZE OLMA (Atomisite/Çokluk) ÖZELLİĞİ : Tam rekabet piyasasında alıcılar ve satıcılar çok sayıdadır ve hiç birisi piyasada oluşacak fiyatı etkileyebilecek güçte değildir.(2) Alıcıların ve satıcıların miktarı sınırlı ise, rekabet tam olmayacaktır. Çünkü böyle bir durumda sınırlı sayıdaki alıcı veya satıcı bir araya gelip anlaşarak piyasada oluşan etkileyebileceklerdir.(1) Dolayısıyla; tam rekabet piyasa modelinde piyasada oluşacak fiyat alıcılar ve satıcılar için veridir. Alıcılar ve satıcıların fiyatı etkileyememelerinin nedeni her birinin aldıkları ve sattıkları mal miktarının, malın piyasada işlem gören toplam miktarına oranla son derece önemsiz kalmasıdır. Bu nedenle alıcılar ve satıcılar tek başlarına olsun, birleşerek olsun fiyatı etkileyemezler. Öyle ki, taleplerini ve arzlarını arttırıp azaltarak piyasada işlem gören mal miktarı üzerinde hissedilebilir etki yapamayacaklardır.(2)

1-Prof. Dr. C. Necat BERBEROĞLU, Mikro İktisat Teorisi 1995, s.136,137,138
2-Prof. Dr. Hüseyin ŞAHİN, İktisada Giriş 1994, s.61,62

-2-

Bunu bir örnekle açıklayalım. Aynı malı üreten 10.000 rakip firmanın bulunduğunu, her bir firmanın da 100 birim mal ürettiğini kabul edelim. Bu durumda toplam üretim 1.000.000 birim olacaktır. Bu firmalardan birinin üretimini % 50 azalttığını (50 birime düşürdüğünü) kabul edelim. Bu değişiklik fiyatlar üzerine etki yapar mı? Hayır, sebebi açıktır, çünkü azalma toplam arz üzerinde önemli bir etki yapmaz sadece toplam arz 1.000.000 dan 999.950 ye düşer. % 0.005 oranındaki bu düşüşün toplam arz miktarı ve dolayısıyla fiyatlar üzerindeki etkisi çok önemsizdir.
Kısaca, münferit rakip firmalar piyasa üzerine etki yapamaz onları veri olarak kabul ederek, üretimini bu fiyatlara göre ayarlar. Başka bir deyimle satacağı miktar ne olursa olsun alacağı fiyat aynı olacaktır. Ancak toplam arz ve talepteki değişiklik fiyatları etkiler. Ürettiği mal için, piyasa fiyatlarından yüksek bir fiyat istemesi ona bir menfaat sağlamayacak veya bir mana ifade etmeyecektir. Örneğin aynı malı geri kalan 999.950 firma 2.00 liradan satarken bir firmanın aynı mal için 2.10 lira talep etmesi halinde alıcılar bu firmadan mal satın almak istemeyeceklerdir. Bu firmanın malını (piyasada aynı mal 2.00 liradan satılırken) düşük fiyatla (örneğin 1.95 liraya) satması da bile bile kârdan vazgeçmektir ki hiçbir firma bunu kabul etmez.(1)

Bu açıklamalar ışığında;

ATOMİZE-TAM REKABET MODELİNİN KOŞULLARI

Rasyonel davranış
Arzcıların kârı maksimize etme amacı gütmeleri,
Talepçilerin faydayı maksimize etme amacı gütmeleri.
Piyasaya katılan herkes için piyasanın şeffaf olması.
Malların homojen olması; bu, belli bir piyasadaki malların birbirinin aynı olması, aynı görünüşte olması (farklı ambalajlı ve markalı olmaması) ve fiyatlarının aynı olması demektir. Hatta bu koşulla ilgili olarak W.St. Jevons “Farksızlık Yasası” deyimini kullanıyor.
Her türlü kayırmadan kaçınılması; bu yazılı ya da sözlü olarak yapılan sözleşmelerde taraflardan birinin ötekine tercih edilmemesi demektir.
Arz ve talebin belirli bir dönemde, belirli bir yerde (ortamda) buluşması.
Uyumun hızlı bir biçimde gerçekleşmesi, yani yeni denge ile önceki denge arasında bir gecikmenin bulunmaması. Yükselen talep nedeniyle arttırılacak çıktı miktarının üretilmesi için gerekli üretim süresinin sonsuz derecede kısa olması.(2)

1-Prof. Dr. İbrahim AKSÖZ, Ekonomi-Mikro Ekonomi 1984, s.56
2-Prof. Dr. Ergül HAN, İktisada Giriş1 2000, s.214

-3-

ATOMİZE-TAM REKABET MODELİNİN BOZULMASI

Arzcının;
Malına özel görünüm, şekil kazandırarak arzın homojenliği koşulunu delmeye çalışması.
Reklâm, yan hizmetler,satış sonrası servis gibi yollarla kendi mallarının özel olarak tercih edilmesi için çalışması.
Öteki girişimcilerle anlaşmalar yaparak piyasa ve dolayısıyla fiyat üzerinde etkili olmaya çalışması.
Bu duruma örnek olarak markalı malları gösterebiliriz.(1)

ATOMİZE-TAM REKABETTE FİYAT OLUŞUMU

P(fiyat düzeyi) P(fiyat)
D C S
p1 p2
F
p0 . pe . S
B
p2 A D p1
D
0 y2 y0 y1 y(miktar) 0 y1 y(miktar)

Şekil 1: Piyasada fiyat oluşumu Şekil 2: Tek firmada fiyat oluşumu

Şekil 1 de görüldüğü gibi fiyat piyasada arz ve talebin kesişmesi ile belirlenmektedir. Denge fiyatının üzerinde bir fiyat söz konusu olduğunda (p1 fiyatı) 0y2 kadar mal veya hizmet talebine karşılık, 0y1 kadar mal veya hizmet arzı olacaktır. Dolayısıyla, mal veya hizmet arzının talepten fazla olması fiyatların düşmesine neden olacaktır. Denge fiyatının altında bir fiyat oranında ise (p2 fiyatı) bu defa mal veya hizmet talebi, mal veya hizmet arzından fazla olacak ve sonuçta fiyatlar yükselecektir.
Eğer şekil 2 de görüldüğü gibi bir firma bir mala p1 fiyatı belirlerse diğeri p2 fiyatıyla arz ederse ne olacaktır? Tam bilgi, maksimizasyoncu davranış ve serbest mobilite varsayımları ile iki firmada sonuçta fiyatı pe olarak değiştirmek zorunda kalacaktır. P1 fiyatı belirleyen firmaya talep fazla olacaktır. bu firma daha düşük fiyat belirlediğinden diğer firmalara nazaran kârı daha düşük olacaktır. bu durum kısa dönemde tolere edilebilse bile uzun dönemde firma piyasadan silinecektir. Piyasada kalabilmek için kârların maksimize edilmesi baskısı firmanın fiyatı pe’ye indirmesine neden olacaktır. Dolayısıyla rekabet her mal piyasasında bir fiyatın oluşmasına neden olmaktadır.(2)

1-Prof. Dr. Ergül HAN, İktisada Giriş1 2000, s.215
2-Yrd. Doç. Dr. Kemal BİÇERLİ, Çal. Eko. End. İliş. 2.Sınıf Ders Notları s.86,87

-4-

Yararlanılan Kaynaklar:

1) Prof. Dr. İlker PARASIZ, İktisada Giriş Prensipler Ve Politikalar 1995

2) Prof. Dr. İbrahim AKSÖZ, Ekonomi- Mikro Ekonomi 1984

3) Prof. Dr. Necat BERBEROĞLU, Mikro İktisat Teorisi 1995

4) Prof. Dr. Hüseyin ŞAHİN, İktisada Giriş 1994

5) Prof. Dr. Ergül HAN, İktisada Giriş1 2000

6) Yrd. Doç. Dr. Kemal BİÇERLİ, Ç.E.K.O. 2.Sınıf Ders Notları