A. MENKUL KIYMET VE KREDİ KAVRAMLARI

A. MENKUL KIYMET VE KREDİ KAVRAMLARI

1. Menkul Kıymetler

Menkul kıymetler; ortaklık veya alacaklık hakkı sağlayan, belli bir meblağı temsil eden, yatırım aracı olarak kullanılan, dönemsel gelir getiren, misli nitelikte, seri halinde çıkarılan, ibareleri aynı olan ve şartları SPK tarafından belirlenen kıymetli evraktır.

Bu tanıma göre menkul kıymetlerin ortak özelliklerini şu şekilde sıralayabiliriz :

§ Menkul kıymetler, kıymetli evrak olduğu için, belgenin sağladığı hak, belgeden ayrı olarak kullanılamaz ve devredilemez. Bu hak ancak senet ibraz edilerek kullanılır ve senet devredilerek devredilir.
§ Standart meblağlı, misli nitelikte, belli şekil şartlarını ihtiva eden kıymetlerdir.
§ Çok sayıda ihraç edilip halka arz edilen kitle senetleridir.
§ Az veya çok devamlılık arz eder, alacaklık yada ortaklık haklarını temsil ederler.
§ Dönemsel gelir sağlarlar.
§ Her birinin nominal değeri ve piyasada arz – talebe göre oluşan piyasa değeri vardır.
§ Hamiline veya nama yazılıdırlar.
§ Yatırım amacı ile kullanılır.

Menkul kıymet olarak şu belgeleri sayabiliriz:

§ Hisse senetleri,
§ Hisse senedi türevleri,
§ Yeni pay alma kuponları,
§ Tahviller,
§ Tahvil türevleri,
§ Tahvil faiz kuponları,
§ Hazine bonoları,
§ Katılma intifa senetleri,
§ Geçici ilmuhaberler,
§ Kar ve zarar ortaklığı belgeleri,
§ Banka bonoları,
§ Banka garantili bonolar,
§ Finansman bonoları,
§ Varlığa dayalı menkul kıymetler,
§ Gelir ortaklığı senetleri,
§ Gayrimenkul sertifikaları,
§ Tertip halinde çıkarılan 2 yıl veya daha uzun vadeli ipotekli borç ve irat senetleri,
§ İçtüzüğünde kurucu dışındaki aracı kuruluşlarca serbestçe alım satımı öngörülen A tipi yatırım fonu katılma belgeleri.

Konumuzla yakından ilgili olması sebebiyle yukarıda belirtilen menkul kıymetlerden
yalnızca hisse senetleri hakkında aşağıda bilgi verilmiştir.

Hisse senetleri; anonim şirketler ile sermayesi paylara bölünmüş komandit ortaklıklarda payları temsil eden bir menkul kıymettir. Ancak sermaye piyasalarında dolaşıma konu olan hisse senetleri genellikle anonim şirket hisse senetleridir. Daha geniş bir tanım vermek gerekirse hisse senetleri; anonim şirketler, sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketler ve Türkiye Cumhuriyeti Merkez (TCMB), bankalar, anonim şirket olarak kurulmuş iktisadi devlet teşekkülleri, Kamu İktisadi Teşekkülleri ( KİT ), sigorta şirketleri gibi özel kanunla kurulan kurumların çıkardığı, ortaklık sermayesine katılma payını temsil eden, yasal şekil şartlarına uygun olarak düzenlenmiş kıymetli evraktır.

Anonim ortaklıklar, hisse senetlerini şirketin sermaye ihtiyacını karşılamak üzere ihraç ederler. Fakat sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketler hisse senetlerini ihraç edemezler.

Hisse senetleri, şirket sermayesinin belirli bir kısmını temsil ettiğinden sahibine ortaklık haklarından yararlanma hakkı vermektedir ve bu haklar hisse senedi olmaksızın devredilememektedir. Hisse senedi sahibinin ortaklık hakları şunlardır:

§ Şirket yönetimine katılma ve oy kullanma hakkı,
§ Şirket karından pay alma hakkı,
§ Rüçhan hakkını kullanma hakkı,
§ Tasfiyeden pay alma hakkı,
§ Şirket faaliyetleri hakkında bilgi alma hakkı olarak sıralanabilir.

Ayrıca hisse senedi , sahibine üç tür getiri sağlama imkanı sunar:

§ Şirketin dağıtacağı kar payı,
§ Hissenin piyasa değerinin artmasıyla sağlanan sermaye kazancı,
§ Rüçhan hakkı satışından elde edilen gelir.

Ülkemizdeki yatırımcıların hisse senedi almalarındaki asıl amaç ise hissenin piyasa değerinin artmasından dolayı sermaye kazancı elde etmektir.

Hisse senetlerini çeşitli şekillerde sınıflandırabiliriz :

Hamiline ve nama yazılı hisse senetleri :

Bu ayırımın önemi, hisse senetlerinin devir işlemlerinde ortaya çıkmaktadır. Hamiline yazılı hisse senetlerinde devir işlemi , teslimle tamamlanır. Nama yazılı hisse senetleri ise esas sözleşmede aksine hüküm olmadıkça devrolunabilir. Çünkü anonim ortaklık sisteminde aslolan nama yazılı hisse senetleridir. Nama yazılı hisselerin devri için ciro edilmiş senedin devir alana teslimi ve şirketin pay defterine kaydedilmesi gerekmektedir.

Adi ve İmtiyazlı Hisse Senetleri :

Hisse senetleri, ana sözleşmede aksine bir hüküm yoksa sahiplerine eşit haklar sağlarlar.Bu tip hisse sentlerine adi hisse senetleri denir. İmtiyazlı hisse senetleri ise adi hisse senetlerine nazaran kara iştirak ve genel kurulda oy kullanma bakımından Türk Ticaret Kanunu’ nun (TTK) 401. maddesine dayanılarak sahiplerine imtiyazlı haklar tanıyabilir. İmtiyazlı hisse senedi sahibine kardan belli oranda özel temettü verilebilir, rüçhan hakkı kullanımında ve oy hakkında bazı ayrıcalıklar tanınabilir. Ancak Menkul Kıymet Yatırım Ortaklıkları imtiyazlı hisse senedi çıkaramazlar.

Bedelli ve Bedelsiz Hisse Senetleri :

Taahhüt veya ödeme yolu ile çıkarılan yani bedelli artırıma konu olan hisseler ya kuruluş aşamasında çıkarılırlar ya da sermaye artırımlarında rüçhan hakkı kullanımıyla eski ortaklar tarafından veya halka arz yoluyla üçüncü kişiler tarafından satın alınırlar.Bedelsiz hisse senetleri ise; yedek akçe,dağıtılmamış kar, yeniden değerleme değer artış fonu, gayrimenkul satış kazançları veya iştiraklerdeki değer artışlarının sermayeye eklenmesi nedeniyle çıkarılan hisse senetleridir. Bu senetler için bir ödeme veya taahhüde gerek yoktur. Bedelsiz senetleri edinme hakkı, mevcut pay sahiplerine aittir.

Primli ve Primsiz Hisse Senetleri :

TTK 286. maddeye göre hisse senetleri, nominal bedelinden aşağı bir bedelle ihraç edilemez. Nominal değeri ile ihraç edilen hisse senetlerine primsiz, nominal değerinden yüksek bir bedelle ihraç edilen hisse senetlerine de primli hisse senedi denir.

Kurucu ve İntifa Hisse Senetleri :

Kurucu hisse senetleri, belli bir sermaye payını temsil etmez ve yönetime katılma hakkı vermez.Kuruluş hizmeti karşılığı olarak ana sözleşme hükümleri gereğince şirket karının bir kısmını iştirak hakkı temin etmek üzere ve daimi kurucuların adlarına yazılı olmak şartıyla ihraç edilir. İntifa hisse senetleri ise, genel kurulun alacağı kararla bazı kimselere çeşitli hizmetler ve alacak karşılığı olarak kuruluştan sonra verilen ve sermaye payını temsil etmeyen hisse senetleridir.

Hisse senetlerinin ekonomik işlevlerini ise şöyle sıralayabiliriz :

§ Hisse senetleri , küçük tasarrufları büyük işletmeler için bir araya getirerek hızlı bir kalkınma için gerekli sermaye birikimini sağlar.

§ Hisse senetleri, halkı ekonomik kararlarda söz sahibi yaparak demokrasinin iktisadi yanını tamamlar.

§ Hisse senetleri, halkın tasarruflarına ek gelir sağlarken , hem tasarrufun hem de gelirin değerini enflasyona karşı korur.

§ Hisse senetleri, üretim araçlarının ve iktisadi işletmelerin mülkiyetini geniş halk topluluklarına dağıtmak suretiyle iktisadi refahı geniş bir tabana yayar ve daha dengeli bir gelir dağılımı sağlar.

§ Hisse senedi aracıyı ortadan kaldıran bir finansman aracıdır. Bir şirket yatırım veya işletme sermayesi olarak büyük meblağlı fonlara ihtiyaç duyduğu zaman , bu fonları hisse senedi ihracından başka yollardan sağladığı zaman bir aracılık maliyetiyle karşılaşır. Aracılık maliyetinin en yüksek olduğu finansman türü de banka kredisidir.

2. Kredi Kavramı

Kredi, belli bir süre sonra ödeme vaadi ile mal, hizmet ve para cinsinden satın alma gücünün sağlanması veya var olan satın alma gücünün belirli bir zaman sonra geri alınmak üzere başka bir kimseye devredilmesi olarak tanımlanabilir.

Kredi, ancak geri ödeyeceği konusunda güven duyulan kişi ve kuruluşlara verilir. Kredi talebinde bulunan bir kişi veya kuruluşun güvenilir olup olmadığı, çeşitli yöntemlerle hakkında yapılacak istihbarat ve mali tahlil ile belirlenir. Bununla beraber her kredi işleminde risk yani kredinin kısmen yada tamamen geri dönmemesi olasılığı söz konusudur. Bankalar, riski göz önünde bulundurmak ve bunu azaltacak tedbirleri almak durumundadır.

Kredi kavramının ana unsurları ise şunlardır :

Zaman unsuru :
Bankalar tarafından ödünç verilen paranın ve sağlanan itibarın belirli bir süre sonra iade edilmesi söz konusudur. Bunun sebebi; geleceğin belirsizliğinden dolayı vade uzadıkça riskin artmasıdır.

Güven unsuru :
Güven unsuru, kredinin en önemli unsurudur. Çünkü nakit, mal, teminat ve kefalet
biçiminde veya herhangi bir şekilde verilen kredi, belirli bir süre sonra geri alınmak koşulunu taşır ve taraflar arasında itimat olmalıdır.

Risk unsuru :
Bankacılıkta risk, ödünç verilen paraların tahsiline ve verilen garantiye konu
taahhüdün yerine getirilmesine kadar meydana gelmesi muhtemel tehlikelerin toplamıdır.
Çoğunlukla kredinin zamanında ve eksiksiz geri ödenmemesi , kredi sözleşmesinde belirtilen
şartların yerine getirilmemesi şeklinde olmaktadır.

Gelir unsuru :
Bankalar; varlıklarını devam ettirebilmek, mevduat sahiplerine karşı olan yükümlülüklerini yerine getirebilmek ve ortaklarına kar sağlamak için kaynaklarını faiz, komisyon ve benzeri gelirler elde etmek yoluyla verimli kullanmak zorundadırlar. Krediler de bankaların en önemli gelir kalemidir. Kredinin geliri, faiz ve komisyondan oluşmaktadır.

Bankalar, verdikleri kredileri iç ve dış kaynaklardan temin ederler. İç kaynaklar; ödenmiş sermaye,ihtiyatlar, karşılıklar ve dağıtılmamış karlardan oluşurken dış kaynaklar da mevduat, yurtiçi ve yurtdışından sağlanan krediler ve tahvil ihracından sağlanan fonlar gibi kaynaklardan oluşur.

Kredilerin ekonomik fonksiyonlarını ise şu şekilde özetlemek mümkündür :

§ Kredi, atıl durumdaki sermaye ve tasarrufların iş alanlarına aktarılmasını sağlar,
§ Ekonomik faaliyetlere hız verir,
§ Malların arz – talep dengesinin sağlanmasına katkı sağlar,
§ Tedavül vasıtası fonksiyonunu yerine getirir.

Krediler; vade, teminat, kaynak, kullanım amacı gibi çeşitli açılardan sınıflandırılabilmektedir:

Vade açısından baktığımızda ; vadeleri 1.5 yıla kadar olan krediler kısa vadeli,vadeleri 1.5-5 yıl arası olan krediler orta vadeli, vadeleri 5 yıldan fazla olan krediler de uzun vadeli krediler olarak adlandırılır.

Teminat açısından baktığımızda ; sadece müşterinin güvenilirliğine karşılık hiçbir teminat alınmadan açılan krediler teminatsız kredi, teminat karşılığı açılan kredilere de teminatlı kredi denir. Müşteri krediyi geri ödemediği takdirde banka elindeki teminatı nakde çevirir.

Kaynak açısından baktığımızda; bankaların iç kaynaklarından kullandırdığı krediler banka kaynaklı krediler, dış kaynaklardan temin ederek kullandırdığı krediler de fon kaynaklı krediler olarak adlandırılır.

Kullanım amacı açısından baktığımızda ise işletmeler; mevsimsel çalışma sermayesi ihtiyacı, köprü finansmanı, uzun vadeli çalışma sermayesi ihtiyacı, duran varlıkların finansmanı, duran varlıkların yenilenmesi, ödeme koşullarında meydana gelen değişikliklerin finansmanı, olağanüstü harcamaların finansmanı, zarar eden işletmelerin kaynak ihtiyacı gibi nedenlerden dolayı kredi kullanırlar.

B. ARACI KURUM KAVRAMI VE ARACILIK FAALİYETİ

Aracı kurum kavramı ne 2499 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’ nda ne de SPK tebliğlerinde açıkça tanımlanmıştır. Ancak Kanun’ un 30. maddesi ile 07.09.2000 tarihli ve 24163 sayılı Resmi Gazete’ de yayımlanan SPK’ nın Seri V No: 46 sayılı tebliğinin 3. maddesinde aracılık faaliyeti tanımlanarak aracılık faaliyetinin yetkili kuruluşlarca yapılabileceği ifade edilmiştir.

Sermaye Piyasası mevzuatındaki düzenlemelerden hareketle aracı kurum; “Sermaye piyasası araçlarının aracılık amacıyla, kendi nam ve hesabına, başkası nam ve hesabına yahut kendi namına başkası hesabına alım satımını yapan anonim ortaklıklar” şeklinde tanımlanmaktadır.

1. Aracılık Faaliyetlerinin Tanımı ve Türleri

Sermaye piyasasında aracılık, sermaye piyasası araçlarının 2499 nolu Sermaye Piyasası Kanun’ un 30 ve 31 inci maddeleri çerçevesinde yetkili kuruluşlar tarafından kendi nam ve hesabına, başkası nam ve hesabına, kendi namına başkası hesabına ticari amaçla alım satımıdır.

Sermaye Piyasası Kanunu’ nun 30. maddesi aracı kuruluşların sermaye piyasası
faaliyetlerini düzenler. Sermaye piyasasında aracılık faaliyetleri, halka arza aracılık, alım satıma aracılık ve türev araçların alım satımının yapılmasına aracılıktan oluşur. 31. madde ise 30. maddede belirtilen faaliyetler için başvuru ve izin esaslarını belirler. Halka arza aracılık, alım satıma aracılık ve türev araçların alım satımının yapılmasına aracılık faaliyetleri Sermaye Piyasası Kanunu’ nun 31 inci maddesi uyarınca SPK’ dan yetki belgesi almış aracı kuruluşlarca yapılabilir. Bu aracı kuruluşlar aracı kurumlar ve bankalardır.
Sermaye Piyasası Kanunu’ nun 34 üncü maddesi uyarınca SPK, her bir aracılık faaliyetinin ayrı kuruluşlar tarafından yapılmasına ilişkin düzenlemeler yapmaya yetkilidir.

2. Aracı Kurumların Sermaye Piyasası Faaliyetleri

Aracı kurumlar, SPK’ nın Seri V No: 46 sayılı tebliğinin 4. maddesinde belirtildiği üzere aşağıdaki faaliyetlerde bulunabilirler Ancak her bir faaliyet için SPK’ dan yetki belgesi almaları gerekmektedir.
Sermaye piyasası araçlarının ihracı veya halka arz yoluyla satışı,
(ii) Daha önce ihraç edilmiş olan sermaye piyasası araçlarının alım satımı,
(iii) Ekonomik ve finansal göstergelere, sermaye piyasası araçlarına, mala, kıymetli madenlere ve dövize dayalı vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri dahil türev araçların dayandığı kategoriler itibarıyla ayrı ayrı veya bütün olarak türev araçların alım satımı.

Aracı kurumlar ayrıca;

Sermaye piyasası araçlarının geri alım veya satım taahhüdüyle alım satımı (repo- ters repo), Yatırım danışmanlığı,Portföy yöneticiliği, faaliyetlerini, her bir faaliyet için sözkonusu tebliğdeki genel şartlar ve diğer ilgili tebliğlerde belirlenen esaslar çerçevesinde Kurul’ dan yetki belgesi almak suretiyle yapabilirler.

3. Aracı Kurumların Kuruluş Şartları

Aracı kurumların kuruluşuna SPK tarafından izin verilebilmesi için,

a) Aracı kurumun Sermaye Piyasası Kanunu’ nun 33 üncü maddesinde aranan şartları taşımaları gerekmektedir.

Bu şartlar;

(i) Aracı kurumların anonim ortaklık olarak kurulmaları,
(ii) Hisse senetlerinin tamamının nama yazılı olması,
(iii) Hisse senetlerinin nakit karşılığı çıkarılması,
(iv) Sermayelerinin Kurulca belirlenen miktardan az olmaması,
(v) Esas sözleşmelerinin bu Kanun hükümlerine ve Kurul düzenlemelerine uygun olması,
(vi) Kurucuların müflis olmadığının veya yüz kızartıcı bir suçtan dolayı hükümlülüklerinin bulunmadığının tespit edilmiş olması gerekir.

Ödenmiş sermayelerinin 26.06.1998 tarihli ve 23384 sayılı Resmi Gazete’ nin mükerrer sayısında yayımlanan SPK’ nın Seri:V, No:34 sayılı “Aracı kurumların sermayelerine ve sermaye yeterliliğine ilişkin esaslar tebliği” uyarınca alım satım aracılığı, halka arza aracılık, repo-ters repo, portföy yöneticiliği ve yatırım danışmanlığı yetki belgelerinin tamamı için aranan asgari özsermaye tutarından az olmamak kaydıyla SPK tarafından belirlenecek tutardan az olmaması ve yine SPK tarafından belirlenecek esaslar çerçevesinde blokajın yapılmış ve/veya teminatların yatırılmış olması gerekmektedir.

Yetki Belgelerine Göre Gerekli Asgari Özsermaye (2000 yılı)
Yetki Belgesi Asgari Özsermaye (Milyon TL)
Alım Satım Aracılığı 240.000
Halka Arza Aracılık 120.000
Repo-Ters Repo 120.000
Portföy Yöneticiliği 96.000
Yatırım Danışmanlığı 24.000
Toplam 600.000
Vadeli İşlem ve Opsiyon Sözleşmelerine Aracılık Yetki Belgesi 240.000
Toplam 840.000

Kurucularının aracı kurum kurucusu ve ortağı olmanın gerektirdiği mali güç ve itibara sahip olmaları gerekir.

4. Aracı Kuruluşların Yapamayacakları İş ve İşlemler

Aracı kuruluşların yapamayacakları iş ve işlemler, SPK’ nın Seri V No: 46 nolu tebliğinin 58. maddesinde belirtilmiştir.

Sözkonusu maddeye göre aracı kurumlar,

a) Mevzuatın imkan verdiği haller hariç olmak üzere, aracılık amacıyla alıp sattıkları sermaye piyasası araçlarına ilişkin veya bunlardan bağımsız olarak borçlanmayı temsil eden sermaye piyasası araçları dışında kendi mali taahhütlerini içeren evrak çıkaramazlar. Kendi hisse senetlerini temsil eden depo edilen menkul kıymet sertifikaları ihraç edemezler. Ticari amaçlı kıymetli madenler, döviz ve gayrimenkul alım satımında bulunamazlar. Kredili menkul kıymet işlemlerine ilişkin mevzuatın imkan verdiği haller hariç olmak üzere ödünç para verme işlemleri yapamazlar.

b) SPK’ dan icrası için izin alınan faaliyetler ve bunlara ilişkin iş ve işlemler dışında, hiç bir ticari, sınai ve zirai faaliyette bulunamazlar, sermaye piyasası faaliyetlerini yürütebilmek için gerekli olanın üstünde taşınmaz mal edinemezler.

c) Bankalar Kanunu’nda tanımlandığı üzere mevduat toplayamazlar, mevduat toplama sonucunu verebilecek iş ve işlemler yapamazlar.

d) Mevzuatın imkan verdiği haller hariç olmak üzere sermaye piyasası araçlarının, belli bir getiri sağlayacağı yönünde herhangi bir yazılı veya sözlü taahhütte bulunamazlar.

e) Abartılmış, gerçeğe uymayan, müşterilerini veya kamuoyunu yanıltıcı bilgileri içeren herhangi bir ilan ve reklam ile diğer yazılı ve sözlü açıklamalarda bulunamazlar.

f) Aracı kurumlar sadece, müşterileri tarafından verilen satış emrinin yerine getirilmesi için teslim edilen menkul kıymetlerle, müşterinin alım emri gereği satın alınan menkul kıymetleri, borsa mevzuatında belirlenen satış emrinin geçerlilik süresi ve gerçekleşen alım emrinin tasfiyesi için öngörülen azami süre içinde emanetinde tutabilir. Bu halin dışında, aracı kurum, gerek kendisine gerekse müşterilerine ait menkul kıymetleri yetkili “Takas ve Saklama Kuruluşu” dışında hiçbir yerde tutamaz.

g) Müşteriye ait sermaye piyasası araçları ve nakit üzerinde hak ve yetkileri olmaksızın kendileri veya üçüncü şahıslar lehine herhangi bir tasarrufta bulunamazlar.

h) Herhangi bir şekilde yanlarında çalıştırdıkları kişilerin, mutad müşteri aracı kurum ilişkisi dışında imkanlarından yararlanmak suretiyle kendi nam ve hesaplarına işlem yapmalarına olanak sağlayamazlar.

i) 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 329 uncu maddesinde müsaade edilen haller hariç olmak üzere, ihraç ettikleri hisse senetlerini, kendi nam ve hesaplarına alıp satamazlar.

j) Fiktif hesap açamazlar, işlemlerini kayıt dışı bırakamazlar ve gerçek mahiyetine uygun düşmeyen kayıtlar tesis edemezler.

k) Aracı kurum yöneticileri ve merkez dışı örgütleri dahil tüm çalışanları müşterilerden hisse senedi alım satım emri verme, ordino ve diğer belgeleri imzalama, nakit ve menkul kıymet yatırma ve çekme, virman işlemi yapma gibi geniş yetkiler içeren vekaletname alarak müşteri adına işlem yapamazlar. Portföy yöneticiliği faaliyeti bu kapsamın dışındadır.

l) Yatırımcıların hak ve yararlarını zedeleyici, iyi niyet kurallarına aykırı hareket edemez ve işlemlerde bulunamazlar, müşterilerin piyasa hakkında bilgisizlik ya da tecrübesizliklerinden yararlanıp bunların alım-satım kararlarını etkileyerek kendi lehlerine kazanç sağlayamazlar ve herhangi bir şekilde gelirlerini artırmak amacıyla müşterilerin gereksiz alım-satım yapmalarına ortam hazırlayamazlar.

m) Ortak, yönetici, ihtisas personeli ile müfettiş ve 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu uyarınca atanan denetçileri işleri dolayısıyla aracı kurum ve müşterileri hakkında öğrendikleri sırları açıklayamazlar ve bu sırları kendilerinin veya üçüncü kişilerin menfaatine kullanamazlar.

Kamuyu aydınlatma amacıyla mevzuat gereği yapılan ilan ve duyurular, adli veya mevzuatla yetkili kılınmış olmak kaydıyla idari her türlü inceleme ve soruşturma halleriyle suç oluşturan durumlara ilişkin bilgilerin ilgililere verilmesi sır kapsamında değildir.

Aracılık faaliyetinde bulunan bankalar ise yukarıda belirtilen d, e, f, g, h, i, j, k, l
ve m bentlerinde yeralan hükümlere tabidir.

C. KREDİLİ MENKUL KIYMET İŞLEMLERİNİN DOĞUŞU

Kredili menkul kıymet işlemleri, bir aracı kuruluş nezdinde , müşteri adına kredi hesabı açılması koşuluyla müşteri ve aracı kuruluş arasında yapılacak sözleşme hükümleri çerçevesinde kredi kullanarak borçlanmak suretiyle menkul kıymet alınmasıdır. Bu krediler nakit ve menkul kıymet kredileri şeklinde kullanılmaktadır

19. yüzyılda başlayan sanayileşme süreci, menkul kıymet borsalarının da gelişmesini sağlamıştır. Ticaretin gelişmesi, şirketlerin büyümesi gibi faktörler, yatırım alanı arayan sermayelerin oluşmasına neden olmuştur. Bu kapitaller, borsalara asıl karakterini kazandırmıştır.

Gelişmiş piyasalarda geniş şekilde uygulama alanı bulan kredili alım satımlar Amerika Birleşik Devletleri’ nde (A.B.D.) doğmuş ve yaygınlaşmıştır. Özellikle 1920’ li yıllarla beraber A.B.D’ de çok sayıda yatırımcı menkul kıymet borsalarına yatırım yapmaya başlamıştı ve hisse senetlerine yatırım yapmak, son derece kolay hale gelmişti. Alım işleminin belirli bir yüzdesini (%10-20 gibi) nakit ödemek suretiyle kredili alımlara da izin veriliyordu. Yatırımcılar, aracı kurumda açtıkları kredi hesapları ile kredili menkul kıymet alabilmekteydi. Aracı kurumların müşterilerine açtıkları kredi tutarları, zaman zaman NewYork Borsası’nda kote edilmiş hisse senetlerinin piyasa değerinin % 90’ ına ulaşıyordu.

Yatırımcının kredi kullanmasının sebebi, mali gücünün üzerinde kazanç elde etmek istemesidir. Yatırımcı, kredili alım satım yaparak bir risk üstlenir ve aldığı menkul kıymeti daha yüksek fiyattan satarak sermaye kazancı elde etmeyi amaçlar.

Örneğin ;

Yatırımcı, elindeki 3.000$’ nin üzerine 2.000$ kredi kullanarak birim fiyatı 10$’ dan 500 adet X hisse senedi almış olsun. Hisse senedinin fiyatı 15$’ a çıktığı zaman hisselerin toplam değeri 500×15$ = 7.500$ olacaktır. Kullanılan kredi geri ödendiği zaman yatırımcının parası 7.500$ – 2.000$ = 5.500$, net kazancı da 5.500$ – 3.000$ = 2.500$ olacaktır. Yatırımcı, kredi kullanmayıp elindeki 3.000$ ile yatırım yapsaydı X hisse senedinden 300 adet alabilecekti ve hisse senedinin fiyatı 15$’ a çıktığında hisselerin toplam değeri 300×15$ = 4.500$ , yatırımcının net kazancı da 4.500$ – 3.000$ = 1.500 $ olacaktı. Yani yatırımcı, 2.000$ kredi kullanarak 1.000$ daha fazla kazanmış oldu.

Yukarıdaki örnekte de görüldüğü gibi kredili menkul kıymet işlemleri, yatırımcıya esneklik sağlamakta ve mali gücünün üzerinde kazanç elde etme fırsatı sunmaktadır. Fakat yatırımcının kredi kullanarak aldığı hisse senedinin değeri düşseydi katlanılacak zarar , kullanılan kredinin yatırımcının elindeki paraya oranı kadar artacaktı.

D. KREDİLİ MENKUL KIYMET İŞLEMLERİNİN EKONOMİK KRİZLERDEKİ
ROLÜ

Kredili menkul kıymet işlemleri, menkul kıymet piyasalarında geçmişten günümüze kadar gerçekleşen pekçok krizin başlamasının veya derinleşmesinin önde gelen sebeplerinden biri olarak gösterilmektedir. Özellikle 1929, 1987 ve ülkemizdeki 1994 krizlerinde menkul kıymet piyasalarının çökmesi aşırı derecede kullandırılan kredilerden kaynaklanmıştır.

Aracı kurumlar, kredili menkul kıymet alımında kullanılacak kredileri ya kendi kaynaklarından ya da kredili alınan menkul kıymetlerin teminat olarak gösterilmesi yoluyla bankalardan temin etmektedir. Bu uygulama, piyasaların yükseliş trendinde olduğu dönemlerde sıkıntı yaratmamaktadır. Fakat piyasaların düşmeye başladığı dönemlerde hem yatırımcıyı hem de kredi sağlayan kuruluşu zor durumda bırakmaktadır.

1994 krizine kısaca değinecek olursak; 1994 yılında yaşanan kriz, Ocak ayında yabancı rating kuruluşları tarafından ülke puanının düşürülmesiyle başlamıştı. Piyasadaki likidite fazlasının ve panik havasının etkisiyle dövize olan talep arttı ve kurlar yükselmeye başladı. Bu durum açık pozisyon taşıyan kurumları zor duruma soktu. Gecelik faizlerin de aşırı yükselmesiyle ve bu faizlerin kredi faizlerine yansıması sonucu pekçok firma sıkıntıya düştü. Yaşanan kaos sonrası dönemin hükümetinin 5 Nisan 1994’ te aldığı kararlar sonrasında tablo şu şekildeydi ;

Mali yapısı zayıf bankalar sistemden ayıklanmıştı.( 3 bankanın faaliyeti durduruldu)
Mali piyasalara ve dövize gerektiğinde müdahale edilecekti.
Mevduatlara devlet güvencesi verildi.

1994 yılı sonunda kur avantajı nedeniyle ihracatın artmasıyla beraber Merkez Bankası döviz rezervleri önemli ölçüde artarken, kamu açıkları kaynaklı iç borçlanma büyümüş fakat dış borçlanma azalmıştı. 1993 yılı sonunda 67 milyar dolar olan dış borç tutarı 1994 yılı sonunda 63 milyar dolar seviyesine inmişti.

Krizin başladığı günlerde piyasalarda satış baskısının artması ve hisse senedi fiyatlarının düşmesi, bankaların elindeki hisse senetlerinden oluşan teminatların da değerini düşürdü ve teminatların verilen kredi tutarlarının altına inmesine neden oldu. Bu durumda hem yatırımcı krediyle aldığı hisseleri , hem de banka elindeki teminatları nakde çevirerek risklerini azaltmak istediler. Teminattaki hisselerin ve krediyle alınan hisselerin satılması ,

piyasadaki satış baskısını daha da arttırdı ve piyasaların çöküşünü hızlandırdı.

Kredili işlemler, 1994 krizinde pekçok aracı kurumun ve yatırımcının zarara uğramasında başrolü oynayınca SPK, 27.12.1994 tarihinde yayımladığı Seri:V No:18 sayılı tebliğ ile kredili işlemleri yasal bir zemine oturtmuş ve bu işlemlerle ilgili piyasadaki kurumların ve yatırımcıların bilgilenmesini sağlamıştır. Böylece piyasanın güven ve açıklık içinde çalışması ve yatırımcının korunması amaçlanmıştır.

II. YURTDIŞINDA KREDİLİ MENKUL KIYMET İŞLEMLERİ
UYGULAMALARI

AMERİKA BİRLEŞİK DEVLETLERİ’ NDE KREDİLİ MENKUL KIYMET
İŞLEMLERİ UYGULAMALARI

Kredili işlemlerin doğduğu yer olan A.B.D.’ de bu tür işlemlerle ilgili ilk düzenlemeleri, 1922 yılında NewYork Menkul Kıymetler Borsası (NSYE) yapmıştır. Bu düzenlemeye göre yatırımcılar, kredili hisse senedi alımı yapacakları zaman alım tutarının %17’ sini özkaynak olarak kredi hesabına yatırmak zorundaydı. Bu oran 1923 yılında %22’ ye, 1933 yılında da %25’e çıkarılmıştır.

Kredili menkul kıymet işlemleriyle ilgili en genel düzenleme, 1934 yılında Menkul Kıymet Borsaları Kanunu (Securities Exchange Act of 1934) ile yapılmış ve bir taraftan SEC (Securities and Exchange Commission) kurulurken, diğer taraftan sermaye piyasasına ilişkin düzenleme sorumluluğunun büyük bir çoğunluğu SEC’in gözetiminde öz düzenleyici kuruluşlara bırakılmıştır. Bu düzenleme ile gerçekleştirilmek istenen amaçlar şunlardır:

(i) Ticarette, sanayide ve tarımda kullanılacak olan kredilerin spekülatif amaçlarla menkul kıymetler piyasalarında kullanılmasını engellemek. Bu düzenleme ile ekonomideki kredilerin toplamı içinde menkul kıymet alımı için kullandırılan kredi tutarının azaltılması ve diğer sektörlere kullandırılacak kredi tutarının arttırılması amaçlanmıştır.

(ii) Yatırımcıyı korumak. Bu düzenleme yatırımcıyı iki şekilde korumayı amaçlamaktadır. Birincisi; uygulanan marjlar hisse senedi fiyatlarının aşırı dalgalanmasını önleyeceğinden fiyatlar daha istikrarlı olacaktır. İkincisi; bu marjlar yatırımcının kredili

menkul kıymet alımı yaparak üstleneceği riski azalttığı için yatırımcıyı aşırı zarardan koruyacaktır.

(iii) Menkul kıymet piyasalarında aşırı fiyat dalgalanmalarından kaynaklanan ve kredi ile finanse edilen spekülasyonları sınırlamak. Menkul kıymet satın alınırken kullanılan kredilerin özkaynağa göre alınabilmesi, yatırımcıların alabilecekleri menkul kıymet miktarını sınırlamakta ve böylece büyük miktardaki spekülasyonları engellemektedir. Spekülasyonların belirli ölçüde engellenmesi de menkul kıymetlere olan arz ve talebi düzenleyerek fiyatlardaki dalgalanmaları önlemiş olur.

Bu düzenleme, menkul kıymet kredileri ile olduğu kadar menkul kıymet ticaret ile ilgili de pekçok hüküm içermektedir. Bu kanun, Federal Merkez Bankası’na (FED) kredili hisse senedi alımlarındaki başlangıç marjı ve sürdürme marjını düzenleme yetkisi vermiştir. Fakat FED, sadece başlangıç marjını belirlemiş, sürdürme marjını belirleme yetkisini ise diğer düzenleyici organlara ( NSYE gibi ) bırakmıştır.

FED, 1934 yılında kendisine verilen yetkiye dayanarak T yönetmeliği (Regulation T ) adı verilen ve aracı kurumlar tarafından verilen kredilerde gerekli asgari özkaynak düzeylerini düzenleyen yönetmeliği yürürlüğe koymuştur. Bu düzenleme öncelikle kredinin açılması aşamasıyla ilgilenmektedir. Bu yönetmelik, kredili işleme konu olacak hisse senetlerinin geçmiş fiyat hareketlerine göre farklı özkaynak şartları getirmiştir. T yönetmeliğine göre kredili alım-satıma konu olabilecek menkul kıymetler iki gruba ayrılmıştır. Birincisi; ulusal borsalarda kote edilmiş veya kote edilmemiş olmakla beraber ulusal borsalarda ve tezgahüstü piyasalarda işlem önceliğine sahip hisse senetleridir. İkincisi ise ABD kamu menkul kıymetleri, belediye tahvilleri ve Dünya Bankası tahvilleridir.

FED, T yönetmeliğinden sonra 1936 yılında U yönetmeliği ( Regulation U ) adı verilen ve borsalara kote edilmiş olan hisse senetlerinin kredili işlemleri için bankalar tarafından verilecek kredilere ilişkin hükümleri düzenleyen yönetmeliği yayımlamıştır. Bu yönetmelikte, kredili işlemler için gerekli olan asgari özkaynak, ilgili hisse senedinin geçmiş fiyat hareketlerine bakılmaksızın tek bir oran olarak belirlenmiştir. Bu yönetmeliğin yürürlüğe girmesiyle beraber başlangıç marjı oranları, %40’tan %100’e kadar 25 defa değiştirilmiş ve 1974’ ten bu yana da %50 olarak uygulanmaktadır.

1968 yılında , 1934 tarihli kanunun marjlarla ilgili hükümlerinde iki önemli değişiklik olmuştur. Birincisi, SEC’ de kayıtlı bütün broker ve dealer’lar 1934 tarihli kanunun marjlarla ilgili hükümlerine tabi tutulmuşlardır. İkincisi ise FED tarafından seçilen broker ve dealer’ lara organize borsalarda kote edilmemiş olan ve tezgahüstü piyasada işlem gören menkul kıymetleri satın almak için kredi verebilme yetkisi tanınmıştır. Bu düzenlemelerle borsalarda kote edilmiş olan hisse senetleri ile tezgahüstü piyasalarda işlem gören hisse senetlerinin kredili alımlarda aynı şartlara bağlı olmaları amaçlanmıştır.

FED’ in yürürlüğe koyduğu G yönetmeliği ( Regulation G ) de T ve U yönetmelikleri ile düzenlenmemiş olan hisse senedi kredisi veren tarafların tabi olacağı şartları belirlemiştir.

Yukarıda belirtilen düzenlemeler ışığında A.B.D.’ deki kredili menkul kıymet işlemleri uygulaması aşağıda açıklanmıştır.

1. Kredi Hesabı

A.B.D’ deki uygulamalarda yatırımcıların kredili hisse senedi alım işlemi yapabilmesi için öncelikle bir aracı kurum nezdinde kredi hesabı açmaları gerekmektedir. Kredi hesabının açılabilmesi için de öncelikle müşteriyle aracı kurum arasında bir kredi sözleşmesi imzalanması gerekir. Bu sözleşme uyarınca müşteri, alacağı menkul kıymetlerin aracı

kurumda teminat olarak kalması veya bu menkul kıymetlerin herhangi bir kişi veya kuruluşa teminat gösterilmesi hususunda aracı kuruma yetki vermektedir.

Her kredi hesabı üç kısımdan oluşmaktadır.

(i) Cari Piyasa Değeri: Kredi hesabında bulunan menkul kıymetlerin piyasa değeri toplamıdır.

(ii) Borçlu / Alacaklı Bakiye : Borçlu bakiye, müşteri tarafından kullanılan krediyi, alacaklı bakiye ise müşteriye ait olan parayı gösterir.

(iii) Hesabın Özvarlığı : Hesapta bulunan menkul kıymetlerin toplam piyasa değerinden müşteri tarafından kullanılan kredi düşüldükten sonra kalan değerdir.

Kredi ister aracı kurumdan ister bankadan sağlansın müşteri kullandığı krediye karşılık faiz öder. Bu faiz, kredi veren taraf için önemli bir gelir kaynağıdır. Bu faiz günlük olarak hesaba işler. Uygulanan bu faiz oranı bankanın aracı kuruma uyguladığı faiz oranına eşit veya borcun hacmine göre %0.75 ile %2.25 arasında değişmektedir.

2. Kredili Menkul Kıymet İşlemi İçin Gerekli Marjlar

ABD’ deki kredili menkul kıymet işlemi uygulamalarında 4 tür marj bulunmaktadır. Bu marj türleri aşağıda başlıklar halinde kısaca açıklanmıştır.

( i ) Asgari Özkaynak Tutarı :
Aracı kurumlar, müşterilerine kredi hesabı açmak için en az 2.000$ nakit veya 4.000$’ lık menkul kıymetin bulunmasını şart koşmaktadırlar. Bu kuralın amacı, karşılaşılabilecek olan muhtemel risklere katlanamayacak olan yatırımcıları kredi ile menkul kıymet almaktan caydırmaktır.

( ii ) Başlangıç marjı :
Menkul kıymet alım işleminde uygulanan marjdır. Her borsa, üyelerinin müşterilerine uygulayacağı asgari başlangıç marjını belirler. Borsa üyesi aracı kurum, belirlenen marjın altında bir oran belirleyemez fakat bu oranın üzerinde bir oran belirleyebilir.Borsalar da FED’ in belirlediği oranın altına inemezler. Hukuki düzenlemeler bölümünde de belirtildiği üzere başlangıç marjı 1974 yılından buyana % 50 olarak uygulanmaktadır.

Kredili alım yapan bir müşteri başlangıç marjını, alım emri yerine getirildikten itibaren belirli bir süre içerisinde hesaba yatırmak zorundadır. Bu süre NSYE için beş iş günüdür.

( iii ) Elde tutma marjı :
Müşterinin menkul kıymeti satın aldıktan sonra hesabında bulunması gereken en az miktarı tanımlamaktadır. Bunun amacı, aracı kurumu menkul kıymetlerin fiyatlarının düşmesinden dolayı meydana gelebilecek zararlara karşı korumaktır.

NewYork Borsası’ nın kurallarına göre alım işlemi tamamlandıktan sonra satın alınan menkul kıymetin piyasa değerinin en az % 25’ i devamlı olarak müşterinin hesabında bulunmalıdır.

( iv ) Aracı kurumlarca istenen asgari elde tutma marjı :
Aracı kurumlar , elde tutma marjını %25’ den daha yüksek bir oranda belirleyebilirler fakat bu oranın altına inemezler. Uygulamada ise genel olarak aracı kurumlar, en az bulunması gereken özkaynak oranını %30-%35 arasında tutmaktadır.

Örneğin;

Bir yatırımcı, %60 başlangıç marjıyla 10.000$’ lık hisse senedi alsın ve sürdürme marjı da %30 olsun. Yatırımcı, bu işlem için 10.000$x0.6 = 6.000$’ ı kendisi ödeyecek, 10.000$x0.4 = 4.000$’ ı da borçlanacaktır. Hisse senedinin değeri 5.000$’ a indiğinde hesabın özkaynak tutarı ,

5.000$ – 4.000$ = 1.000$ olacaktır.

Bu tutar, sürdürme marjının altında kaldığından ( 1.000$ / 5.000$ = %20 ) hesapta bulunan özkaynak, en az bulunması gereken özkaynak düzeyine getirilmek zorundadır( 5.000$x0.3 = 1.500$ ).

Bu durumda hesap marj altında kalır ve aracı kurum müşteriye “marj tamamlama çağrısı” gönderir. Bu çağrıyla müşteriden ek para yatırarak özkaynak düzeyini arttırması istenir. Eğer müşteri özkaynağı tamamlamazsa aracı kurum hisseleri satarak hesabı nakde çevirir.

3. Menkul Kıymetlerin Değerlemesi ve Hesaptan Nakit Çekimi

Kredi hesabına alınan menkul kıymetlerin piyasa değerleri yükselebilir. Bu durumda değer artışı, hesabın özvarlığını da arttırır. Hesabın cari piyasa değeri ne kadar dalgalanma gösterirse hesabın özvarlığı da o derece dalgalanma gösterir.

Biraz önceki örneğe tekrar bakacak olursak; yatırımcı, %60 başlangıç marjıyla 10.000$’ lik hisse senedi almıştı. Yani hesabın başlangıç marjı 6.000$’ dı. Hisse senetlerinin cari değeri 15.000$’ a yükseldiğinde hesabın özkaynağı;

15.000$x0.6 = 9.000$ olacaktır.

Müşteri, özkaynakta meydana gelen 3.000$’ lık artışın nakit olarak hesaptan çekilmesi için aracı kuruma başvurabilir. Kredi bölümünün de onayıyla müşteri, 3.000$’ ı nakit olarak çekebilir.

Müşteri, özkaynakdaki bu fazlalığı nakit çekmek yerine yeni hisse senedi alımlarında özkaynak olarak da kullanabilir. Özkaynakdaki bu artış “satınalma gücü” olarak da adlandırılabilir. Özkaynak %60 olduğuna göre müşteri,

3.000$ / 0.6 = 5.000$’ lık yeni hisse alımı yapabilir.

4. Kredi Bölümü

Kredi bölümü, aracı kurumun kredili menkul kıymet işlemleriyle ilgilenen bölümüdür. Kredi bölümü, müşterilerinin kredi hesaplarını düzenlemelere uygun olarak yönetmek ve müşteriyi bilgilendirmek zorundadır. Aracı kurumun borçlandığı veya borç verdiği para ve menkul kıymetler ile müşterilere ait kredili menkul kıymetlerin kontrolü de kredi bölümünün sorumluluğundadır. Ayrıca müşterilerin kredi hesapları üzerinden aldığı veya sattığı menkul kıymetler ile yatırdığı ve çektiği paraların günlük kaydı ve izlenmesini de kredi bölümü takip eder.

Kredi bölümü, müşteri hesaplarını takip ederek hesapların başlangıç ve sürdürme marjlarına uygun olarak devam edip etmediğini kontrol ederler. Eğer marjdan düşmüş hesap varsa kredi bölümü müşteriye marj tamamlama çağrısı yapar.
B. BANKA – ARACI KURUM KREDİ İLİŞKİLERİ

A.B.D.’ de de ülkemizde olduğu gibi aracı kurum, müşterisine kullandıracağı krediyi ya kendi kaynaklarından ya da bankalardan temin eder. Banka tarafından açılacak kredi, bu krediye teminat olarak gösterilen menkul kıymetlerin piyasa değerinin %100’ ünü aşamamaktadır. Krediye teminat olarak gösterilen menkul kıymetler, müşterinin krediyle aldığı menkul kıymetlerdir. Bu menkul kıymetlerin dışında müşterinin aracı kurum nezdinde bulunan başka menkul kıymetleri veya nakdi değerleri, aracı kurum tarafından bankaya teminat olarak verilememektedir.

Banka tarafından aracı kurum vasıtasıyla sağlanan kredi, müşteri ile aracı kurum arasındaki sözleşme çerçevesinde sadece kredili menkul kıymet alımının finanse edilmesine yöneliktir.

Banka, kredi karşılığında teminat olarak verilen menkul kıymetleri, başka bir kişi veya kuruma devredemez veya teminat olarak gösteremez.

Teminat olarak verilen menkul kıymetlerin cari değerinde artış meydana gelmesi durumunda müşteri, aracı kurum vasıtasıyla bankadan kredinin arttırılmasına ilişkin talepte bulunabilir. Banka gerekli incelemeleri yaparak kredi tutarının arttırılmasına onay verebilir.

III.ÜLKEMİZDE KREDİLİ MENKUL KIYMET İŞLEMLERİ
UYGULAMALARI

KREDİLİ MENKUL KIYMET İŞLEMLERİYLE İLGİLİ YASAL
DÜZENLEMELER

Aracı kuruluşların kredili menkul kıymet işlem esasları, 3794 sayılı Kanun’la değişik 2499 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’ nun 22.maddesinin (l) bendi uyarınca 27.12.1994 tarih ve 22154 sayılı Resmi Gazete’ de yayımlanan Seri V No:18 tebliğ ile düzenlenmiştir. Ancak Sermaye Piyasası Kurulu, kredili menkul kıymet işlemleriyle ilgili esasları yeniden düzenleme çalışmalarını sürdürmekte olup Seri V No:49 sayılı taslak tebliğini 27/07/2000 tarihi itibariyle internet ortamında tartışmaya açmış bulunmaktadır.

Halen yürürlükte olan Seri V No 18 sayılı tebliğde kredili menkul kıymet işlemleri
şöyle tanımlanmıştır:

“Kredili menkul kıymet işlemleri, bir aracı kuruluş nezdinde , müşteri adına kredi hesabı açılması koşulu ile müşteri ile aracı kuruluş arasında yapılacak sözleşme hükümleri çerçevesinde menkul kıymet alınmasını ifade eder.”

Sermaye Piyasası Kurulu’ nun Seri V No:18 sayılı tebliğ kapsamında kredili işlemlerle ilgili yaptığı düzenlemeler aşağıda maddeler halinde açıklanmıştır.

1. Kredili Menkul Kıymet İşlemi Yapabilecek Kuruluşlar

Kredili menkul kıymet işlemlerini, sermaye piyasası araçlarının alım satımına aracılık yetki belgesine sahip bankalar ve aracı kurumlar, Kurul’ dan izin almak kaydıyla yapabilirler.

Kredili menkul işlemlerinde bulunmak üzere SPK’ dan izin alan aracı kuruluşlar izin belgelerini verildikleri tarihi izleyen 15 gün içinde ilgili ticaret siciline tescil ettirirler. Tescil hususu Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi ile ülke çapında yayımlanan en az iki gazetede ilan ettirilir. Bu belgeye ilişkin her türlü değişiklik aynı şekilde tescil ve ilan olunur.

2. İşlem Konusu Menkul Kıymetler ve İşlem Sınırı

Kredi ile alınacak menkul kıymetlerin 2 ana niteliğe sahip olması gerekir:

Borsalar ile teşkilatlanmış diğer piyasalarda işlem görmeleri ,
Borsa’ nın yetkili organları tarafından önceden belirlenmiş şartlar çerçevesinde, “Kredili Menkul Kıymet İşlemleri ve Açığa Satış İşlemlerine Konu Olan Menkul Kıymetler Listeleri” nde yer almaları gerekir.

Bu listeler, üçer aylık dönemler itibariyle güncelleştirilen İMKB 100 endeksine dahil hisse senetlerinden oluşur. SPK gerekli gördüğü hallerde, bazı menkul kıymetlerin listelerden çıkarılmasını, ilgili Borsa’ nın yetkili organından isteyebilir. Fakat kredili menkul kıymet işlemlerine konu olacak menkul kıymet listesi, İMKB’ nin 24 Ağustos 1999 tarih ve 863 numaralı Genel Mektubu ile değiştirilerek İMKB pazarlarında işlem gören tüm şirketlerin hisse senetlerinden oluşacak şekilde düzenlenmiştir.

Aracı kurumlar, bu tebliğde belirlenen esaslara dayanarak bankalardan kredi alma ve kullandırma yetkisine sahip oldukları gibi kendi kaynaklarından da müşterilerine kredi verebilirler. Aracı kuruluşların, kendi kaynaklarından kullandıracakları kredi miktarı özsermayelerinin yarısını [( Ödenmiş sermaye + yedekler – zararlar ) / 2 ] , kredili menkul kıymet, açığa satış ve ödünç menkul kıymet işlemlerinin toplam tutarı da özsermayelerinin 2 (iki) katını aşamaz. Toplam tutarın hesaplanmasında , belirli bir anda aracı kuruluş tarafından kullandırılan kredi tutarı ile açığa satış amacıyla ödünç alınmış bulunan menkul kıymetlerin cari piyasa değerinin toplamı dikkate alınır.

Aracı kuruluşların kendi kaynaklarından kredi vermeleri halinde ise bir müşteriye açacakları kredi tutarı özsermayelerinin % 10 (yüzde on)’unu aşamaz.

Kredi bankadan kullandırılırsa bu kredi , kredili menkul kıymet işlemi dışında herhangi bir amaç için kullandırılamaz. Aracı kurumlar, bankadan aldıkları krediyi müşterilerine kullandırırken ilave bir faiz, komisyon ve masraf karşılığı alamazlar. Bankalar da kredi karşılığında kendisine verilen menkul kıymetleri kredinin teminatı olarak alırlar ve bu kıymetleri başka bir kişi veya kuruma satamaz, teminat gösteremez ve ödünç veremezler.

3. Kredi Hesabı ve Kredili Menkul Kıymet İşlemleri Çerçeve Sözleşmesi

Aracı kuruluşlar kredili menkul kıymet işlemlerinde bulunacak gerçek veya tüzel kişiler adına “Kredi Hesabı” açmak zorundadırlar. Kredi hesabı, müşterinin aracı kuruluşta bulunan diğer hesaplarından ayrı olarak işler ve izlenir

Kredi hesabı açılırken müşteri ile Kredili Menkul Kıymet İşlemleri Çerçeve Sözleşmesi’nin imzalanması ve bu sözleşmede en az aşağıdaki hükümlere yer verilmesi zorunludur:

Aracı kuruluşu tanıtıcı bilgiler,
Müşteriyi tanıtıcı bilgiler,
Sözleşmenin konusu,
a) Menkul kıymet itibariyle,
b) İşlemin yapılacağı borsalar itibariyle,
Aracı kuruluşun müşteriye bilgi verme esasları,
Aracı kuruluşa ödenecek masraf ve komisyonun tespit ve ödenme esasları,
Aracı kuruluşun müşteri hesabına bankadan kredi alabilme yetkisine ilişkin esaslar,
Müşterinin aracı kuruluş vasıtasıyla kullandığı kredinin anapara ve faiz ödemelerinden doğan sorumluluğuna dair esaslar
Müşteri adına kredili olarak satın alınmış bulunan menkul kıymetlerin, aracı kuruluş tarafından başka bir kişi veya kuruluşa ödünç olarak verilmesi veya müşteri hesabına alınan kredi karşılığında teminat gösterilmesi hususundaki esaslar,
Müşteri tarafından kullanılan kredinin tutarı, süresi, faizi ve faiz tahakkuk ve tahsil dönemlerine ilişkin esaslar,
Müşterinin kredi hesabında bulunan özkaynak tutarı, tebliğde belirlenen asgari oranlar dikkate alınmak suretiyle sözleşme hükümlerine göre belirlenen oranların altına düştüğü ve bunun tamamlanması gerektiği takdirde, belirlenen süre içinde tamamlanmaması halinde, bankada teminat olarak tutulan menkul kıymetlerin bu farkı karşılamak üzere nakde çevrileceğine ilişkin hüküm,
Menkul kıymetlerden doğan hakların ne şekilde kullanılacağına ilişkin esaslar,
Kredi hesabından nakit çekilmesine ilişkin esaslar,
Vade sonunda müşterinin temerrüdü halinde uygulanacak esaslar,
Sözleşmenin süresi ve sona erme esasları.

Kredili Menkul Kıymet İşlemleri Çerçeve Sözleşmesinde SPK düzenlemelerine ve Borsa mevzuatına aykırı hükümlere yer verilemez ve sözleşmede hüküm bulunmayan hallerde genel hükümler uygulanır. Bu sözleşmelerde kredinin geri ödenmesinin şart, zaman ve yöntemi, bu zaman zarfında senetlerin rehin sözleşmesi hükümlerince rehnedileceği , rehinli senetlerin Takasbank’ ta saklanacağı, aracı kuruluş tarafından aksi bildirilinceye kadar rehinli oldukları gibi hususlar da açık bir şekilde belirtilmelidir.

Ayrıca çerçeve sözleşmelere müşteri haklarını ciddi şekilde zedeleyici ve aracı
kuruluş lehine tek taraflı olağanüstü haklar sağlayan hükümler, ispat külfetini müşteriye
yükleyen kayıtlara yer verilmemelidir. Sözleşme hükümleri açık ve anlaşılabilir olmalı ve
müşterinin okumasını zorlaştıracak veya engelleyecek karakter ve yazı büyüklüğü
kullanılmamalıdır.

4. Müşterinin Başlangıçta Yatırması Gereken Özkaynak

Özkaynak kredili olarak satın alınacak menkul kıymetlerin cari piyasa değeri kadar
nakit veya menkul kıymetin peşin olarak yatırılmasını ifade eder.

Müşteri kredili menkul kıymet işleminde, asgari % 50 oranında özkaynak yatırmak
zorundadır. Nakit özkaynak TL veya efektif döviz; menkul kıymet özkaynaklar da Borsa’ da işlem görmek şartıyla devlet tahvili, hazine bonosu, varlığa dayalı menkul kıymetler, gayrimenkul sertifikaları, özel sektör tahvilleri, A tipi yatırım fonu katılma belgeleri ile mevduat sertifikaları olmalıdır.

Her bir kredili menkul kıymet işleminde, yatırılması gereken özkaynağın, hesabın açılması aşamasında müşteri tarafından Kredi hesabına yatırılması zorunludur.

Aracı kuruluşlar, başlangıçta ve daha sonra gerçekleştirilecek kredili menkul kıymet işlemlerinde, menkul kıymetlerin cari piyasa değerlerinin tamamını ya da belirli bir yüzdesini özkaynak olarak kabul ederler. Bu oranı SPK belirler.

5. Özkaynağın Korunması ve Tamamlama Bildirimi

Kredili menkul kıymet işlemlerinin devamı süresince, özkaynak, menkul kıymetlerin belirlenen cari piyasa değerleri ile bu menkul kıymetlere ödenen kâr payı, faiz vb. gelirler toplamından verilen kredi tutarının ve kredi faizlerinin düşülmesi suretiyle hesaplanır.

Kredili menkul kıymet işleminde bulunan bir müşterinin hesabında, kredili menkul kıymet işleminin devamı esnasında,satın alınan menkul kıymetlerin cari piyasa değerinin en az % 35′i oranında özkaynak bulundurulması zorunludur. Aracı kuruluşlar, müşterilerinin mali yapısına ve kredi ile satın alınan menkul kıymetlerin risk düzeyine göre daha yüksek bir özkaynak koruma oranı uygulayabilirler.

Müşteri, zararını durdurmak amacıyla, özkaynak koruma oranından daha yüksek bir oranda, menkul kıymetlerinin satışını sağlayan “otomatik satış emrinin” uygulanması konusunda sözleşmeye hüküm konmasını ve buna ilişkin esasların belirlenmesini isteyebilir.

Aracı kuruluşlar müşterilerinin kredi hesabındaki özkaynak tutarını her iş günü itibariyle hesaplamak zorundadırlar. Kredi hesabındaki özkaynak oranı, menkul kıymetlerin cari piyasa değerindeki değişmeler sonucunda, özkaynak koruma oranının altına düştüğü takdirde, aracı kuruluşlar eksikliğin tesbit edildiği gün itibarı ile bu oranı nakit ve/veya menkul kıymet olarak tamamlamak üzere müşteriye özkaynak tamamlama bildiriminde bulunurlar.

Kredili menkul kıymet işleminde hangi tutar veya oranda özkaynak tamamlama çağrısı yapılacağı aracı kuruluş ile müşterisi arasında sözleşme hükümleri çerçevesinde tebliğde belirlenen asgari oranlar dikkate alınmak suretiyle serbestçe belirlenir. Hisse senedi kredisi kullanan müşterilerin yeni hisse senedi alım talepleri, kredi limitinin olmadığı durumlarda ve marj oranının sözleşmede belirtilen oranın altına düştüğü durumlarda kabul edilmemektedir.

Tamamlama bildiriminin müşteriye yapıldığı andan itibaren özkaynağın iki iş gününü geçmemek üzere sözleşmede belirlenen süre içerisinde tamamlanmaması halinde, aracı kuruluş, menkul kıymetleri satarak kredi hesabını kapatma yetkisine sahiptir.

6. Menkul Kıymetlerin Değerlemesi ve Hesaptan Nakit Çekimi

Kredi hesabında bulunan menkul kıymetlerin değerlemesi, aracı kuruluşlar tarafından aşağıdaki esaslar dikkate alınarak yapılacaktır:

Menkul kıymetin alımının yapıldığı günde menkul kıymetin alış fiyatı ve komisyonlar
Takip eden günlerde de menkul kıymetin bir önceki seansının kapanış fiyatı
Menkul kıymete ait bir önceki seansta işlemin olmaması ve kapanış fiyatının elde edilememesi durumunda, en son seansa ait en iyi alış ve en iyi satış fiyatlı emirlerin aritmetik ortalaması

Bu esaslarla belirlenen değer, menkul kıymetin cari piyasa fiyatını oluşturur.

Kredi hesabındaki özkaynak tutarı, başlangıçta yatırılması gereken miktardan fazlaysa aradaki fark, müşteri tarafından nakit olarak çekilebilir. Ayrıca bu fark, eğer aracı kuruluş kabul ederse yeni kredili menkul kıymet işlemlerinde de özkaynak olarak kullanabilir.

7. Menkul Kıymetlerin Sağladığı Hakların Kullanımı

Müşterinin kredili olarak satın aldığı ve özkaynak olarak yatırdığı menkul kıymetlerden doğan, faiz ve temettü gelirleri müşteriye ait olup, çerçeve sözleşmesinde hüküm bulunması halinde, bu gelirler müşteri adına aracı kuruluş tarafından tahsil edilir.

Hisse senetlerinden doğan oy hakkı müşteriye aittir. Kredi karşılığı alınan ya da özkaynak olarak yatırılan hisse senetlerinin bedelsiz hisse senedi alma ve yeni pay alma hakları, müşteri hesabına aracı kuruluş tarafından kullanılır.

8. Hesapların Ayrılması

Müşterinin kredili menkul kıymet işlemlerinden doğan ve yatırılması gereken en az özkaynak, özkaynak açığı vb. mali yükümlülükleri aracı kuruluş nezdinde bulunan diğer hesaplarındaki, nakit ve menkul kıymetler teminat veya karşılık gösterilerek kapatılamaz. Ancak müşterinin yazılı talimatıyla hesaplar arasında virman yapılabilir.

9. Kredinin Sona Ermesi ve Muacceliyeti

Kredili menkul kıymet işlem sözleşmesi, kredili işleme konu olan menkul kıymetlerin müşteri emri ile satılması ve/veya kredinin müşteri tarafından nakden ödenmesi halinde sona erer.

Aşağıdaki hallerde kredi borcu muaccel hale gelir:

Aracı kuruluş tarafından yapılan özkaynak tamamlama çağrısına rağmen müşterinin borcunu ödememesi,
Sözleşme ile belirlenen kredi süresinin sona ermesi,
Kredili işlem yapılan menkul kıymetin veya menkul kıymetlerin ilgili listeden çıkarılması.

Listeden çıkarılan menkul kıymet için açılmış bulunan kredi, müşterinin talebi ve bankanın kabulü yanında listede yeralan başka bir menkul kıymetle değiştirilmek şartı ile devam edebilir.

SPK’ NIN SERİ V NO: 49 SAYILI TASLAK TEBLİĞİ KAPSAMINDA
YAPTIĞI DÜZENLEMELER

SPK, 27/07/2001 tarihinde yayımladığı Seri V No 49 Sayılı taslak tebliği ile Seri V No 18 tebliğinde belirtilen aracı kuruluşların kredili menkul kıymet , açığa satış ve ödünç işlemlerine ilişkin esasları daha ayrıntılı düzenlemiş ve değişebilecek hususları belirlemiştir. Kredili menkul kıymet işlemleriyle ilgili olarak yapılması düşünülen düzenlemeler aşağıda maddeler halinde belirtilmiştir :

1. Kredili Sermaye Piyasası Aracı İşlemi Yapacak Kuruluşlar

Kredili sermaye piyasası aracı işlemlerini, sermaye piyasası araçlarının alım satımına aracılık yetki belgesine sahip aracı kurumlar yapabilir.

Aracı kurumlar, kredili sermaye piyasası aracı işlemlerinin yürütülmesi ve gerekli kontrol mekanizmalarının sağlanması amacıyla yeterli teknik ve mesleki bilgiye sahip, özkaynak oranlarının mevzuat ve müşterilerle imzalanan çerçeve sözleşmelerine uygunluğu ile müşterilerin risklerini takip edecek ve raporlayacak yönetim kurulu kararı ile belirlenmiş ve münhasıran görev yapmak üzere en az bir ihtisas personelini genel müdür veya genel müdür yardımcısına bağlı olarak çalışmak üzere istihdam etmek zorundadırlar.

2. İşlem Konusu Sermaye Piyasası Araçları ve İşlem Sınırları

İşlem konusu menkul kıymetler, ilgili borsanın yetkili organları tarafından piyasa kapitalizasyonu, likidite, dolaşımda bulunan pay sayısı, işlem sıklığı vb. hususlar dikkate alınmak suretiyle bir veya birden fazla gruba ayrılarak listelere alınmaktadır.

Listelerde değişiklik yapıldığında, listeden çıkarılan sermaye piyasası araçları ilgili borsa tarafından tasfiye işlemlerinin gerçekleştirilmesi amacıyla, üç ayı geçmemek üzere, bir sonraki değişiklik dönemine kadar geçici liste kapsamına alınır. Listeden çıkarılan sermaye piyasası aracı için açılmış bulunan kredi, müşterinin talebi ve aracı kurumun kabul etmesi şartıyla listede yeralan başka bir sermaye piyasası aracıyla değiştirilmek sureti ile devam edebilmektedir.

İlgili Borsa tarafından sözkonusu tebliğ kapsamındaki işlemlere konu olacak sermaye piyasası aracı listelerinin birden fazla belirlenmesi durumunda SPK, farklı listeler için farklı özkaynak oranları belirleyebilir ve bu oranları Haftalık Bülten’de ilan eder.

Aracı kurumların belirli bir anda kullandırdıkları kredilerin toplam tutarı ile açığa satış işleminin toplam tutarı , ayrı ayrı olmak üzere, içinde bulunulan aydan önceki üç ay için hesaplanan özsermayelerin ortalamasının 2 katını geçememektedir.

Ancak, son aya ait özsermaye rakamının ortalamadan düşük olması durumunda, limit hesaplamalarında son üç aylık özsermaye rakamlarının ortalaması yerine son aya ait özsermaye rakamı dikkate alınır. Bu hallerde Seri:V No:34 sayılı tebliğin 11’inci maddesinde yer alan özel hükümler de saklıdır. Bu maddeye göre; birden fazla aracı kurumun ilgili mevzuat çerçevesinde birleşme yoluyla oluşturdukları yeni aracı kurumlar ve bir veya daha fazla aracı kurumu devralan aracı kurumlar için, kredili işlemlerde uygulanan işlem sınırları;

(i) Aracı kurumun kendi kaynaklarından kullandırdıkları kredilerde kredinin toplam tutarı özkaynaklarının tamamını,

(ii) Kredili menkul kıymet, açığa satış ve ödünç menkul kıymet işlemlerinin toplam tutarı da özkaynaklarının 4 katını geçememektedir.

Limitlerde meydana gelecek değişiklikler nedeniyle geçmiş dönemlerde açılmış krediler ile açığa satış işlemlerinin bir bölümünün tasfiyesi gerektiği takdirde, tasfiye edilecek hesapların belirlenmesinde kullanılacak yöntem ile tasfiye işlemlerine ilişkin esasların, aracı kurumlar tarafından ilgili mevzuat hükümleri çerçevesinde hazırlanacak iç kontrol prosedürü ile kredili sermaye piyasası aracı çerçeve sözleşmesi, açığa satış işlemi çerçeve sözleşmesinde ayrıntılı olarak yer alması zorunludur.

SPK gerektiğinde, aracı kurumun mali yapısını ve işlemlerini dikkate alarak bu maddede belirlenen işlem sınırlarını düşürebilir veya aracı kurumun bu tebliğ kapsamına giren işlemleri yapmasını yasaklayabilir. Bu durumda aracı kuruma işlemlerini yeni sınıra çekmesi veya tasfiyesi için SPK tarafından süre verilir.

Aracı kurumların bir müşteriye açacakları kredi tutarı özsermayelerinin %10 (yüzde on)’unu aşamaz. Bu oran Seri V No 18 tebliğdeki oranla aynıdır. Seri:V No:34 sayılı tebliğin 11’inci maddesinde yer alan durumlarda ise bu oran özsermayenin % 30’ udur. Sözkonusu madde, birden fazla aracı kurumun ilgili mevzuat çerçevesinde birleşme yoluyla oluşturdukları yeni aracı kurumlar ve bir veya birden fazla aracı kurumu devralan aracı kurumlar için uygulanacak özsermaye yükümlülüklerini içermektedir.
İşlem sınırı hesaplamalarında aşağıdaki durumların gerçekleşmesi durumunda verilecek kredi toplamı bir müşteriye açılmış kredi sayılır.

Bir gerçek kişi ile eş ve velayeti altındaki çocuklarına, bunların sınırsız sorumlulukla katıldıkları veya yönetim kurulu başkanı, üyesi, genel müdürü ya da genel müdür yardımcısı oldukları ortaklıklara,
Bu kişilerin veya bir tüzel kişinin sermayelerinin doğrudan veya dolaylı olarak %25 veya daha fazlasına iştirak ettikleri ortaklıklara,
SPK tarafından aralarında istihdam ilişkisi, akdi ilişki ya da sair nedenlerle birlikte hareket ettiği belirlenenlere verilen krediler.

Seri V No 49 nolu taslak tebliğ, kredili işlemlerin parasal tutarlarının yanında nominal tutarlarıyla ilgili de düzenlemeler içermektedir. Bu düzenlemelere göre ;

(i) Bir müşterinin bir aracı kurumda doğrudan veya dolaylı olarak kontrol ettiği hesaplarda, kredili olarak satın almak ve/veya özkaynak olarak vermek suretiyle sahip olabileceği hisse senetlerinin nominal tutarı, ilgili hisse senetlerinin dolaşımdaki kısmının % 2 (yüzde iki)’sini aşamaz.

(ii) Bir aracı kurumun bütün müşteri hesaplarında kredili olarak satın almak suretiyle ve bu işlem nedeni ile özkaynak olarak bulundurabileceği hisse senetlerinin nominal tutarı ise ilgili hisse senetlerinin dolaşımdaki kısmının % 10 (yüzde on)’unu aşamaz.

(iii) Hisse senetlerinin dolaşımdaki kısmı, Takasbank nezdindeki müşteri bazında saklama hesaplarında yer alan hisse senetlerinin her ayın son iş günündeki toplam nominal tutarlarıdır. Bu tutarlar Takasbank tarafından her ayın ilk işgününde ilan edilmektedir.

3. Kredili Alım İşlemi Konusunda Yapılması Planlanan Düzenlemeler

Müşteri tarafından, alım emrinin kredili işlem olduğunun emrin verilmesi esnasında bildirilmesi zorunludur.

Verilen alım emri nedeni ile müşterinin ödemekle yükümlü olduğu tutarın tamamının veya bir kısmının takas günü itibariyle tevdi edilmemesi veya sözkonusu tutarın takas tarihi itibariyle müşterinin aracı kurum nezdindeki hesabında bulunmaması durumunda, herhangi bir ilave bildirime ihtiyaç duyulmaksızın işlemin, sözkonusu taslak tebliğin işlem sınırları ile ilgili maddeleri açısından kredili işlem olduğu kabul edilir.

Bu durumunda takas tarihini izleyen 3 işgünü içerisinde aracı kurum tarafından;

(i) Aralarında kredili işlem sözleşmesi bulunan müşterilerin yazılı onayı alınarak; kredili sözleşmesi bulunmayan müşterilerle ise sözleşme akdetmek suretiyle, işlemin sözkonusu tebliğin bütün hükümleri açısından kredili işlem sayılması,

(ii) Daha önce imzalanan alım satım aracılığı çerçeve sözleşmesinde bu yönde hüküm bulunması ve alım emrinin yerine getirildiğinin müşteriye açıkça bildirilmiş olması şartı ile nakit yükümlülüğünü yerine getirmeyen müşteri namına alınan işleme konu sermaye piyasası araçlarının yükümlülük tutarına tekabül eden kısmı satılarak borç tutarının tahsil edilmesi, veya,

(iii) İMKB Yönetmeliği’nin 39’uncu maddesi ya da genel hükümlerin uygulanması, suretiyle sözkonusu temerrüdün tasfiye edilmesi ya da tasfiyesi için gerekli işlemlere başlanması zorunludur.

İşlemlere konu olacak sermaye piyasası araçları listelerinde yer almayan sermaye piyasası araçlarına ilişkin olarak gerçekleştirilen işlemlerde de takas yükümlülüğünün müşteri tarafından süresi içinde yerine getirilmemesi halinde de bu maddenin ikinci fıkrası ile üçüncü fıkrasının ikinci ve üçüncü bent hükümleri uygulanır.

Aracı kurumlar, müşterilerinin kredili sermaye piyasası aracı işlemleri ile peşin işlemlerini müşterinin aracı kurumdaki nakit hesabına kaydeder.

Müşterilerin peşin olarak satın aldıkları sermaye piyasası araçları, kredili olarak satın aldıkları ve/veya kredili işlem karşılığında özkaynak olarak verdikleri sermaye piyasası araçlarından ayrı hesaplarda izlenir. Müşteriler tarafından peşin olarak satın alınan sermaye piyasası araçları, müşterinin onayı olmaksızın kredili sermaye piyasası aracı işlemlerinde özkaynak olarak kullanılamaz.

4. Kredili Sermaye Piyasası Aracı İşlemleri Çerçeve Sözleşmesi

Müşterilerle yapılacak kredili sermaye piyasası işlemlerinde aracı kurum tarafından müşteri ile “kredili sermaye piyasası aracı işlemi çerçeve sözleşmesi” imzalanması zorunludur. Bu sözleşmede yer verilmesi gereken asgari hususlar SPK tarafından belirlenir. Bu sözleşme, aracı kuruluşla müşterisi arasındaki ilişkiyi genel olarak düzenleyen, başlangıçta bir kez aktedilen ve münferit işlemlerin esasını oluşturan bir çerçeve anlaşmasıdır.

Çerçeve sözleşmeler müteselsil sıra numaralı ve en az iki nüsha olarak düzenlenir ve bir örneği müşterilere verilir.

Çerçeve sözleşmelerde Sermaye Piyasası Mevzuatına aykırı hükümler ile müşterilerin haklarını ciddi şekilde zedeleyici ve aracı kurumlar lehine tek taraflı olağanüstü haklar sağlayan hükümlere ve emirlerin ispatının müşteriye yüklenmesine ilişkin hükümlere yer verilemez.

5. Kredili Sermaye Piyasası Aracı İşlemlerinde Özkaynak ve Özkaynağın
Korunması

Kredili sermaye piyasası aracı işlemlerinde özkaynak, işleme konu kıymetlerin cari değerleri ile bu sermaye piyasası araçlarına ödenen kâr payı, faiz ve benzeri gelirler toplamından verilen kredi tutarının ve kredi faizlerinin düşülmesi suretiyle hesaplanmaktadır.

Özkaynak olarak kabul edilebilecek kıymetler, nakit olarak TL ve konvertibl döviz, sermaye piyasası aracı olarak ise işlemlere konu olabilecek sermaye piyasası araçları listelerinde yer alan sermaye piyasası araçları ile Borsa’da işlem görmesi kaydıyla devlet tahvili, hazine bonosu, özel sektör tahvili ve fiyatının bulunması kaydıyla varlığa dayalı sermaye piyasası aracı, gayrimenkul sertifikası ile A ve B tipi yatırım fonu katılma belgesidir.

Kredili sermaye piyasası aracı işlemlerinin başlangıcı ve devamı süresince;

(i) Özkaynak olarak hisse senedi, nakit ve/veya A tipi yatırım fonu katılma belgesi veriliyorsa % 40’ı,

 (ii) Özkaynak olarak devlet tahvili, hazine bonosu, özel sektör tahvili, gayrımenkul sertifikası, varlığa dayalı sermaye piyasası aracı ve/veya B tipi yatırım fonu katılma belgesi veriliyorsa % 35’i,
(iii) 1. ve 2. bendde yer alan özkaynakların kompozisyonu olarak veriliyorsa, kompozisyonda oransal olarak daha fazla bulunan özkaynak için geçerli olan oran kadar özkaynak bulundurulması zorunludur.

Aracı kurumlar, müşterilerinin mali yapısına ve kredi ile satın alınan sermaye piyasası araçlarının risk düzeyine göre daha yüksek bir özkaynak oranı uygulayabilirler.

Menkul kıymetlerin fiyatlarının düşmeye başladığı anda müşteri, zararını durdurmak amacıyla, aracı kurumla imzalanan kredi sözleşmesinde yer alan ya da bu Tebliğ hükümleri çerçevesinde alt sınırları belirlenen özkaynak oranına ulaşmadan, daha yüksek bir özkaynak oranında sermaye piyasası araçlarının satışını sağlayan “otomatik satış emrinin” uygulanması konusunda sözleşmeye hüküm konmasını ve buna ilişkin esasların belirlenmesini isteyebilir.

Özkaynak oranını genel olarak veya aracı kurumlar itibarı ile 0 (sıfır)’a kadar indirmeye veya 100 (yüz)’e kadar çıkarmaya Kurul yetkilidir.

6. Özkaynak Tamamlama Bildirimi

Aracı kurumlar müşterilerinin kredi hesabındaki özkaynak tutarını, her işgünü itibariyle hesaplamak ve raporlamak zorundadırlar.

Kredili işlem karşılığı yatırılan özkaynak tutarı, kredili işleme konu kıymetlerin cari değerindeki değişmeler sonucunda özkaynak oranının altına düştüğü takdirde, aracı kurumlar eksikliğin tespit edildiği gün itibariyle, özkaynak oranını sözkonusu tebliğde belirtilen oranlara tamamlayacak şekilde nakit ve/veya sermaye piyasası aracı yatırmak üzere müşteriye en seri haberleşme aracı ile yazılı olarak özkaynak tamamlama bildiriminde bulunurlar.

Özkaynağın, tamamlama bildiriminin müşteriye yapıldığı andan itibaren iki iş gününü geçmemek üzere sözleşmede belirlenen süre içerisinde tamamlanmaması halinde, aracı kurum ayrıca bir ihbarname göndermesine gerek kalmaksızın, kredili olarak alınan veya özkaynak olarak verilen sermaye piyasası araçlarını satarak krediyi kapatma yetkisine sahiptir. Kendisine özkaynak tamamlama bildirimi gönderilmiş müşterinin hiçbir alım emri, bildirim gününden özkaynak tamamlanıncaya kadar geçecek süre boyunca yerine getirilmez.

7. Sermaye Piyasası Araçlarının Değerlemesi ve Hesaptan Nakit Çekimi

Kredili olarak satın alınan veya özkaynak olarak verilen sermaye piyasası araçlarının değerlemesi, aracı kurumlar tarafından aşağıdaki esaslar dikkate alınarak yapılacaktır.

(i) Sermaye piyasası aracının alımının yapıldığı günde sermaye piyasası aracının alış fiyatı ve komisyonların,

(ii) Takip eden günlerde de sermaye piyasası aracının bir önceki seansının kapanış fiyatının,

(iii) Sermaye piyasası aracına ait bir önceki seansta işlemin olmaması ve kapanış fiyatının elde edilememesi durumunda, en son seansa ait en iyi alış ve en iyi satış fiyatlı emirlerin aritmetik ortalamasının değerlemede kullanılması esastır.

Müşteri hesabındaki özkaynak tutarı özkaynak oranının üzerine çıkması halinde, özkaynak fazlasını nakit olarak çekebileceği gibi, aracı kurum tarafından kabul edilmesi halinde yeni kredili sermaye piyasası aracı işlemlerinde özkaynak olarak kullanabilir.

8. Sermaye Piyasası Araçlarının Sağladığı Hakların Kullanımı

Müşterinin kredili olarak satın aldığı ve/veya özkaynak olarak yatırdığı sermaye piyasası araçlarından doğan, faiz ve temettü gelirleri müşteriye ait olup, çerçeve sözleşmesinde hüküm bulunması halinde, bu gelirler müşteri adına aracı kurum tarafından tahsil edilir.

Hisse senetlerinden doğan oy hakkı müşteriye aittir. Kredi karşılığı alınan ya da özkaynak olarak yatırılan hisse senetlerinin bedelsiz hisse senedi alma ve yeni pay alma hakları, müşteri hesabına aracı kurum tarafından kullanılır.

9. Kredinin Muacceliyeti

Aşağıdaki hallerde kredi borcu muaccel hale gelir:

(i) Aracı kurum tarafından yapılan özkaynak tamamlama çağrısına rağmen müşterinin borcunu ödememesi,
(ii) Sözleşme ile belirlenen kredi süresinin sona ermesi,
(iii) Kredili işlem yapılan sermaye piyasası aracı veya sermaye piyasası araçlarının ilgili listeden çıkarılması

SERİ V NO :49 SAYILI TASLAK TEBLİĞ’ İN SERİ V NO:18 SAYILI
TEBLİĞ İLE KARŞILAŞTIRILMASI

- Kredili Menkul Kıymet İşlemi Yapabilecek Kurulu

Yukarıdaki tabloda Seri V No: 49 sayılı taslak tebliğin Seri V No:18 sayılı mevcut tebliğdeki hükümlere göre değişiklik öngördüğü esaslar, aşağıda maddeler halinde açıklanmıştır.

1. Kredili Sermaye Piyasası Aracı İşlemi Yapacak Kuruluşlara İlişkin Düzenleme

Seri V No: 49 sayılı taslak tebliğ, kredili sermaye piyasası aracı işlemi yapacak kuruluşlara ilişkin hükümleri belirlerken aracı kuruluşların kredili işlemleri daha kontrollü ve profesyonel olarak takip etmeleri amacıyla en az bir ihtisas personelini istihdam etmesini zorunlu kılmaktadır.

2. İşlem Konusu Menkul Kıymetlere İlişkin Düzenleme

Bu konuyla ilgili yapılan düzenlemeler, işlem konusu menkul kıymetlerin ilgili listeden çıkarılması durumunda nasıl bir yol izleneceğini göstermektedir. Sözkonusu hükme göre; ilgili listeden çıkarılan sermaye piyasası aracı için açılmış kredi varsa, müşterinin talebi ve aracı kurumun kabul etmesi şartıyla listeden çıkarılan sermaye piyasası aracı, listede yeralan başka bir sermaye piyasası aracıyla değiştirilerek kredi ilişkisi devam edebilir.

3. İşlem Sınırlarına İlişkin Düzenleme

Seri V No: 18 sayılı tebliğ; kredili işlem, açığa satış ve ödünç menkul kıymet işlemlerinin toplam tutarını aracı kuruluşun özsermayesinin 2 katıyla sınırlarken, Seri V No: 49 sayılı taslak tebliğin ilgili hükmü, kredili işlemler ve açığa satış işlemlerinin toplamlarının ayrı ayrı olmak üzere son üç aylık özsermaye ortalamasının 2 katı olarak sınırlandırılmıştır. Ayrıca Seri V No 49 nolu taslak tebliğ, kredili işlemlerin parasal tutarlarının yanında nominal tutarlarıyla ilgili de düzenlemeler içermektedir.

4. Kredili Alım İşlemine İlişkin Düzenleme

Seri V No: 49 sayılı taslak tebliği, alım emri sırasında işlemin kredili olup olmadığının müşteri tarafından belirtilmesi zorunluluğu getirmektedir.

5. Özkaynak Hükümlerine İlişkin Düzenleme

Seri V No 18 nolu tebliğe göre özkaynak olarak verilecek yatırım fonu katılma belgesi sadece A tipi iken Seri V No: 49 sayılı taslak tebliğe göre hem A tipi hem de B tipi katılma belgeleri özkaynak olarak verilebilmektedir. Ayrıca Seri V No 18 nolu tebliğe göre sürdürme marjı % 35 iken Seri V No: 49 sayılı taslak tebliğde sürdürme marjı, verilen özkaynağın cinsine göre değişmektedir.

D. SPK’ NIN KREDİLİ MENKUL KIYMET İŞLEMLERİNİN BELGE VE KAYIT
DÜZENİ İLE İLGİLİ YAPTIĞI DÜZENLEMELER

Kredili menkul kıymet işlemlerinin belge ve kayıt düzeni ile ilgili düzenlemeler, SPK’ nın 31.01.1992 tarihli ve 21128 sayılı Resmi Gazete’ de yayımlanan Seri V No: 6 sayılı tebliğinde, hesap planıyla ilgili düzenlemeler de yine aynı tarih ve sayılı Resmi Gazete’ de yayımlanan Seri XI No 7 tebliğinde belirtilmiştir.

Seri V No: 6 Sayılı “Aracılık Faaliyetinde Belge ve Kayıt Düzeni” Hakkında
Tebliğ ile Yapılan Düzenlemeler

Kredili menkul kıymet işlemine ilişkin özkaynak müşteri tarafından hesabına nakit olarak yatırılırsa alınan paranın tutarı “Kasa Hesabı”na borç, “Kredi Hesabı – Kredili Müşterilerin Nakit Özkaynakları Hesabı”na alacak kaydedilir.

Özkaynak , menkul kıymet olarak yatırılması halinde , alınan menkul kıymetlerin nominal tutarları “Kredili Müşterilerin Menkul Kıymet Özkaynakları – Saklama Merkezi veya Merkez Kasası Hesabı”na menkul kıymetler itibarıyla borç, “Kredili Müşterilerin Menkul Kıymet Özkaynaklarından Alacaklılar Hesabı”na müşteriler bazında , menkul kıymetler itibariyle alacak kaydedilir.

Kredili menkul kıymet alımlarının parasal tutarları alım satım sözleşmeleri ve işlem dağıtım tablolarına uygun olarak “Kredi Hesabı – Kredili Müşteriler Hesabı”na ilgili müşteri bazında borç, “Takas Merkezi Hesabı”na alacak kaydedilir. İşlem komisyonu da kredi hesabına borç kaydedilir.

Kredili menkul kıymet alımlarının nominal tutarları , “Kredili Müşterilerin Emanet Hisse Senetleri – Takas Merkezi Hesabı”na hisse senetleri itibariyle borç, “Kredili Müşterilerin Emanet Hisse Senetlerinden Alacaklılar” hesabına müşteriler bazında, hisse senetleri itibariyle alacak kaydedilir.

Gün sonunda kredi hesabına işlenecek kredi faizinin muhasebe kayıtlarında ise faiz ve faizin % 5 i (BSMV) kadar tutar “Kredi Hesabı – Kredili Müşteriler Hesabı”na ilgili müşteri bazında borç, faiz tutarı “Faiz Gelirleri Hesabı” na alacak ve BSMV tutarı da “Ödenecek BSMV Hesabı”na alacak kaydedilir.

Seri XI No: 7 Sayılı “Aracı Kurum Hesap Planı ve Planın Kullanım Esasları”Hakkında Tebliğ ile Yapılan Düzenlemeler

Sözkonusu tebliğdeki esaslar, aracı kurumların mali durumlarının güvenilir bir şekilde izlenebilmesine imkan tanımak ve mali tablolarının genel kabul görmüş muhasebe ilkelerine uygun şekilde hazırlanmalarını sağlamak amacıyla düzenlenmiştir.

SPK’ nın Seri XI No 7 sayılı tebliğinin ekinde yer alan hesap planından (EK 1) kredili işlemlerle ilgili olan hesaplar aşağıda gösterilmiştir.

SPK, 27.08.2001 tarihli ve 24506 sayılı Resmi Gazete’ de yayımlanan Seri XI No: 18 sayılı tebliğ ile hesap planı hesaplarının 10(on) katsayısı ile çarpılmasını öngörmüştür. Ancak sözkonusu değişiklik, aşağıdaki hesapları fazla karışık biçime sokmamak için gösterilmemiştir.

100-199 DÖNEN VARLIKLAR
100-109 HAZIR DEĞERLER
100 KASA
01. Merkez Kasa
02. Şube Kasa
106 BANKALAR
01. Yurtiçi Bankalar
– (….) Bankası
– (….) Bankası
02. Yurtdışı Bankalar
– (….) Bankası
– (….) Bankası
120-139 KISA VADELİ TİCARİ ALACAKLAR
121 KREDİ HESABI
01. Gerçek Kişiler
- (….) Müşteri
– (….) Müşteri
02. Tüzel Kişiler
- (….) Müşteri
– (….) Müşteri
03.Kredili Müşterilerin Nakit Özkaynakları
- (….) Müşteri
– (….) Müşteri
150-159 TAKAS VE SAKLAMA MERKEZİ
150 TAKAS MERKEZİ
300-399 KISA VADELİ BORÇLAR
300-319 FİNANSAL BORÇLAR
300 BANKA KREDİLERİ
01. Yurtiçi Bankalar
– (….) Bankası
– (….) Bankası
02. Yurtdışı Bankalar
– (….) Bankası
– (….) Bankası
KISA VADELİ BANKA KREDİLERİ ANAPARA TAKSİT VE
FAİZLERİ
350-359 DİĞER KISA VADELİ BORÇLARI
358 ÖDENECEK VERGİ, HARÇ VE DİĞER KESİNTİLER
01. Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi
500-599 SONUÇ HESAPLARI
500-549 ESAS FAALİYETLE İLGİLİ SONUÇ HESAPLARI
YURTİÇİ KOMİSYONLAR
01. Merkez Kurtaj Gelirleri
FAİZ GELİRLERİ
01. Kredi Faizi
700-899 MENKUL KIYMETLER NAZIM HESAPLARI
800 EMANET HİSSE SENETLERİ
01.İMKB Takas Merkezi
001. Ulusal Pazar
– Hisse Senedi Adı
002. Bölgesel Pazar
– Hisse Senedi Adı
KREDİLİ MÜŞTERİLERİN EMANET HİSSE SENETLERİ
01.İMKB Takas Merkezi
001. Ulusal Pazar
– Hisse Senedi Adı
002. Bölgesel Pazar
– Hisse Senedi Adı
KREDİLİ MÜŞTERİLERİN MENKUL KIYMET ÖZKAYNAKLARI
01.İMKB Takas Merkezi
001. Ulusal Pazar
– Hisse Senedi Adı
002. Bölgesel Pazar
– Hisse Senedi Adı
850 EMANET HİSSE SENETLERİNDEN ALACAKLILAR
01. Gerçek Kişiler
– (….) Müşteri
– Hisse Senedi Adı
02. Tüzel Kişiler
– (….) Müşteri
– Hisse Senedi Adı
KREDİLİ MÜŞTERİLERİN EMANET HİSSE SENETLERİNDEN
ALACAKLILAR
01. Gerçek Kişiler
– (….) Müşteri
– Hisse Senedi Adı
02. Tüzel Kişiler
– (….) Müşteri
– Hisse Senedi Adı
KREDİLİ MÜŞTERİLERİN MENKUL KIYMET
ÖZKAYNAKLARINDAN ALACAKLILAR
01. Gerçek Kişiler
– (….) Müşteri
– Hisse Senedi Adı
02. Tüzel Kişiler
– (….) Müşteri
– Hisse Senedi Adı
900-999 DİĞER NAZIM HESAPLAR
930 KREDİ TEMİNATLARI
– (….) Kuruluş
– Menkul Kıymet Adı
930 KREDİ TEMİNATLARINDAN ALACAKLILAR
01. Gerçek Kişiler
– (….) Müşteri
– Menkul Kıymet Adı
02. Tüzel Kişiler
– (….) Müşteri
– Menkul Kıymet Adı

E.. BANKA – ARACI KURUM KREDİ İLİŞKİLERİ

1. Aracı Kurumların Müşterileri İçin Kullandıkları Krediler

Aracı kurumlar, kredili menkul kıymet alımlarında kullanılmak üzere kendi kaynakları dışındaki kaynakları da kullanabilir. Bu kaynak bankalardır. Banka tarafından açılan kredinin amacı, münhasıran kredili menkul kıymet işlemlerini gerçekleştirmek olup, bu amaç dışında hiçbir şekilde kullanılamamaktadır.

Aracı kurumların müşterileri için bankadan kredi kullandırması işlemi, aracı kurumun “kendi namına, başkası hesabına” yaptıkları işlemlerden biridir.

SPK’ nın Seri V No: 18 sayılı tebliğinin 16. maddesinde de belirtildiği üzere, aracı kurumlar, menkul kıymet alımı için bankalardan aldıkları krediyi müşterilerine kullandırırken ilave bir faiz, komisyon ve masraf karşılığı alamazlar.

Bu tür işlemlerde aracı kurumlar, banka nezdinde kredinin kefili olarak görünür ve kredi karşılığında teminat olarak bankaya müşterinin menkul kıymetlerini verir. Banka, kredi karşılığında kendisine verilen menkul kıymetleri kredinin teminatı olarak alır. Banka, bu menkul kıymetleri başka bir kişi veya kuruma satamaz, teminat gösteremez ve ödünç veremez.

Krediye karşılık, bankaya teminat olarak verilen menkul kıymetler üzerinde müşteri tarafından işlem yapılmasına veya menkul kıymetlerin başka menkul kıymetler ile değiştirilmesine banka tarafından izin verilebilir.

Kredili menkul kıymet işlemlerinde müşteriye açılan kredinin başlangıç ve bitiş valörü aracı kuruluş tarafından işlemlerin takas günü esas alınarak belirlenir.

2. Aracı Kurumların Kendileri İçin Kullandıkları Krediler

Takasbank, Borsa üyelerine sunduğu nakit ve menkul kıymet kredisi hizmetleri ve Para Piyasası ile aracı kuruluşların fon yönetimi kaynaklarını çeşitlendirirken bu kolaylıklar ile borsa işlemlerinin takasının da sorunsuz bir şekilde tamamlanabilmesini amaçlamaktadır.

Takasbank’ ın üç tür kredi hizmeti vardır:

Birincisi; aracı kurumların nakdi takas açıklarını kapatmak için kullandıkları ”Menkul Kıymet Kredisi” , ikincisi; aracı kurumların menkul kıymet takas açıklarını kapatmak için kullandıkları “Ödünç Menkul Kıymet Kredisi”, üçüncüsü de “Borsa Para Piyasası” dır.

a) Menkul Kıymet Kredisi

Sermaye piyasası işlemlerinde etkinlik ve kolaylık sağlayıp, takas borçlarının erken kapatılması suretiyle takas alacaklarından erken yararlanmalarını sağlamak ve piyasalara derinlik kazandırılmasına yardımcı olmak amacı ile aracı kuruluşlara kullandırılan Türk Lirası nakit kredidir.

Takasbank tarafından , aracı kuruluşlara, kullanılabilecek olan Menkul Kıymet Kredisi’ nin üst sınırını belirleyen birer limit tahsis edilmekte ve belli zamanlarda revize edilen bu limitler aracı kuruluşlara gizli olarak bildirilmektedir.

Menkul Kıymet Kredisi’ nin maksimum vadesi 1 aydır. 1 aydan daha kısa vade ile açılmış bulunan Menkul Kıymet Kredilerinin vadelerinin ise 1 aya kadar uzatılması mümkündür.

Aracı kuruluşlar, Menkul Kıymet Kredisi teminatı olarak şunları verebilirler :

§ Hisse senedi ( İMKB 100 içinden )
§ Hazine bonosu
§ Devlet tahvili
§ Teminat mektubu ( TL, USD, DEM )
§ Türk Lirası veya yabancı para nakit
§ Yatırım Fonu katılma belgesi

“ Menkul Kıymet Kredisi “ kullanmak isteyen aracı kuruluşlar, kredinin % 200 ‘ ü kadar en az 4 çeşit olmak üzere hisse senedi veya kredinin % 125 ‘ i kadar hisse senedi dışındaki teminatlardan vermelidirler. Teminat olarak alınan hisse senetlerinin piyasa değeri, kredi tutarının % 150’ sinin altına düştüğü taktirde Takasbank, aracı kuruluşlara teminat tamamlama çağrısı ( Margin Call ) yaparak teminatların başlangıç teminat oranına tamamlanmasını istemektedir. Bu oran, hisse senedi dışındaki teminatlar için % 118’ dir.

Menkul Kıymet Kredileri 3 türde kullanılmaktadır. Bunlar :

i) Spot Menkul Kıymet Kredileri: Kredi , başlangıçta anlaşılan vade tarihinde faiz ve yasal kesintileri ile birlikte ödenmektedir.

ii) Vadeden Önce Kapama Opsiyonlu Menkul Kıymet Kredileri: Kredi, kapatılan kısmın faiz ve yasal kesintilerinin ödenmesi şartıyla vadeden önce kısmen veya tamamen kapatılabilmektedir.

iii) Gün İçi Menkul Kıymet Kredileri : Özellikle yabancı yatırımcılarla çalışan aracı kuruluşların karşılaştığı ve saklamacı bankaların uyguladığı teslim karşılığı ödeme esasının yarattığı zorluklar ile hisse senedi takası nakit borcunun kapanma saati olan 15:00 sınırının aşılabilmesi için kullandırılan kredilerdir. Saat 17:00’ a kadar kapatılması gereken bu kredide aracı kuruluşun toplam maliyeti, almış olduğu kredinin onbinde biri kadardır. Saat 17:00’ a kadar kapatılmayan krediler, İnterbank O/N faiz ortalaması + 25 puan üzerinden O/N Menkul Kıymet Kredilerine dönüşmektedir. Gün içi kredi uygulamasına , 24/03/1997 tarihinde başlanmıştır.

b) Ödünç Menkul Kıymet Kredisi

Ödünç hisse senedine ihtiyaç duyan aracı kurumların taleplerinin hisse senedi ödünç vermek isteyen aracı kuruluşların oluşturduğu havuzdan karşılanmasıdır.

Ödünç menkul kıymet işlemleri Takasbank’ ın güvencesi altındadır. Ödünç veren aracı kuruluşun muhatabı Takasbank’ tır ve Takasbank vade sonunda hisse senetlerinin geri döneceğini garanti etmektedir.

Ödünç menkul kıymet kredisinde alt limit 1 lot, üst limit ise Takasbank tarafından aracı kuruma tahsis edilen limittir.

Ödünç menkul kıymet kredisinin maksimum vadesi 1 aydır. 1 aydan kısa vade ile açılan kredilerin vadeleri ise ödünç veren tarafların uygun görmesiyle 1 aya kadar uzatılabilir.

Aracı kuruluşlar, Ödünç Menkul Kıymet Kredisi teminatı olarak şunları verebilirler :

§ Hisse senedi ( İMKB 100 içinden )
§ Hazine bonosu
§ Devlet tahvili
§ Teminat mektubu ( TL, USD, DEM )
§ Türk Lirası veya yabancı para nakit
§ Yatırım Fonu katılma belgesi

Ödünç Menkul Kıymet Kredisi kullanmak isteyen aracı kuruluşlar, ödünç almak istedikleri hisse senedinin piyasa değeri kadar Türk Lirası ve yine aynı tutarda hisse senedi dışındaki teminatlardan vermelidirler. Böylece toplam teminat, ödünç kıymetin piyasa değerinin % 200’ ü kadar olmaktadır. Toplam teminat ödünç kıymetin piyasa değerinin % 150’ sinin altına düştüğü taktirde Takasbank, aracı kuruluşlara teminat tamamlama çağrısı (Margin Call) yaparak teminatların başlangıç teminat oranına tamamlanmasını istemektedir.
Ödünç alanın herhangi bir faiz, komisyon vb. ödemediği bu tür kredilerde Takasbank, ödünç veren tarafa kıymetin piyasa değerinin binde 0.5’ i kadar günlük komisyon vermektedir.

c) Borsa Para Piyasası

Borsa Para Piyasası; kısa dönemli nakit fazlası olup bunu organize bir şekilde plase edemeyen aracı kuruluşlar ile kısa dönemli nakit ihtiyacı olan ve bu ihtiyacını uzun vadeli varlıklarını elden çıkarmadan karşılamak isteyen aracı kuruluşların karşılaştıkları ve doğan yükümlülüklerin Takasbank’ ın garantisi altında olduğu piyasadır. 01/10/1996 tarihinde Takasbank bünyesinde faaliyete geçmiştir.

Borsa Para Piyasası ile ; aracı kuruluşların kendi aralarında oldukça zor ve belirsiz şartlar altında yaptıkları para alış verişleri sağlıklı, hızlı, güvenilir bir yapıya kavuşmuştur. Bu suretle büyük ölçüde çok kısa vadeli kaynak kullanımı gerektiren takas taahhütleri zamanında kapanabilmekte, takas aktarımları erken yapılabilmekte ve dolayısıyla da takas alacakları zamanında nemalandırılabilmektedir.

Ayrıca Borsa Para Piyasası’ nda hisse senetlerinin teminat işleminde kullanılabilmesi ve aracı kuruluşların BSMV yükümlülüğünün % 1 olması bu piyasanın en önemli ayrıcalığıdır.

Borsa Para Piyasası’ nda aracı kuruluş müşterilerine ait fonların nemalandırılması, aracı kuruluş ile müşteri arasında düzenlenen “ Alım satıma aracılık sözleşmesi”ne müşterilere ait nakdin değerlendirilmesine, elde edilen nemaların müşterilere dağıtılmasına , taraflara ait hak ve yükümlülüklerin belirlenmesine ilişkin bir hükmün ilave edilmesi ile mümkündür.

Takasbank, her aracı kuruluşa Borsa Para Piyasası’ nda yapabileceği işlemlerin üst sınırını gösteren “Borsa Para Piyasası Limiti” tahsis etmektedir. Her aracı kuruluşun Takasbank’ a vermiş olduğu teminatlara göre alış ve satış limiti hesaplanmaktadır. Üye alış limiti, “Borsa Para Piyasası Limiti”nden toplam alış işlemlerinin düşülmesi ve vadesi gelen alış işlemlerinin eklenmesi ile bulunur. Üye satış limiti ise “Borsa Para Piyasası Limiti” ile vadesi gelen satış işlemi toplamından üyenin geçmiş tarihli alışlarının düşülmesi ile bulunur. Belirlenen satış limiti, seans içinde üye serbest hesabından yapılan tahsilat rakamı kadar artmaktadır. Teminatlara göre hesaplanan bu limitler “ Borsa Para Piyasası Limiti” ni geçmemektedir.

Aracı kuruluştan alıcı olması halinde almak istediği miktarın % 125’ i oranında değerlenmiş teminat istenmektedir. Satıcı olması durumunda teminat istenmemektedir.

Borsa Para Piyasası’ ndaki işlemlerin vadesi O/N ( Gecelik ) ile 30 gün arasında olmaktadır.

Borsa Para Piyasası’ nda aracı kuruluşların Takasbank’ a verebilecekleri teminat çeşitleri şunlardır :

§ Hisse senedi ( İMKB 100 içinden )
§ Hazine bonosu
§ Devlet tahvili
§ Teminat mektubu ( TL, USD, DEM )
§ Türk Lirası veya yabancı para nakit
§ Yatırım Fonu katılma belgesi

Değerlenmiş teminatın , aracı kuruluşun alış riskinin % 115’ inin altına inmesi durunda Takasbank, aracı kuruluşlara teminat tamamlama çağrısı (Margin Call) yaparak teminatların başlangıç teminat oranına tamamlanmasını istemektedir.

Borsa Para Piyasası’ nda alacağı bulunan aracı kuruluşların bu alacakları , saat 16:00’ da Takasbank’ taki serbest cari hesaplarına alacak kaydedilmektedir. Borsa Para Piyasası’ na borcu bulunan aracı kuruluşların bu borçlarını en geç nakit olarak saat 14:30’ a kadar , hesaben saat 16:00’ a kadar yerine getirmeleri gerekmektedir. Ayrıca Borsa Para Piyasası , hisse ve tahvil piyasaları arasında mahsup imkanı bulunmaktadır.

İşlem komisyonu olarak da alıcı ve satıcı aracı kuruluşlardan anaparanın yüzbinde ikisi oranında komisyon ve BSMV tutarı işlem gününde alınmaktadır.

IV. KREDİLİ MENKUL KIYMET İŞLEMLERİNİN KREDİLENDİRME
SÜRECİ, RİSK TAKİBİ VE MUHASEBELEŞTİRİLMESİ

A. KREDİLENDİRME SÜRECİ

1. Kredi Talebinin Alınması Ve Ön İstihbarat Çalışması

Kredilendirme süreci, müşterinin aracı kuruluşa başvuru yapmasıyla başlar. Müşteri temsilcileri, şirketin kredili işlem şartları konusunda müşteriye yazılı ve/veya sözlü olarak bilgi verirler. Aracı kuruluşa kredi müracaatı yapan müşterinin istihbaratı ve çalışma talebi, ilgili şube müdürü veya pazarlama müdürü ile “Kredi Komitesi” tarafından ayrı ayrı değerlendirilir. Müşteri tarafından düzenlenen “Başvuru Formu” ( EK 2 ) , müşterinin verdiği bilgilerin doğruluğunu araştırır ve şube müdürü veya pazarlama müdürünün görüşlerini içeren “İstihbarat Formu” ( EK 3 ) ve “Kredi Teklif Formu”, şube tarafından hazırlanarak “Kredi Komitesi”nin onayına sunulur.

2. Kredi Talebinin İncelenmesi

“Kredi Komitesi”ne gönderilen başvuru formu, istihbarat formu ve kredi teklif formu “Kredi Komitesi” tarafından incelenir. “Kredi Komitesi”nin olumlu ya da olumsuz kararı, kredi başvuru formu ekinde yazı ile ilgili birimlere bildirilir.

Kredi başvurusu “Kredi Komitesi” tarafından onaylanan ve kredi limiti tahsis edilen müşteri hesap açtırmak için imzalayacağı, kredili işlemlerle ilgili tüm bilgi ve koşulların yer aldığı “Menkul Kıymet Kredi Sözleşmesi” ile “Menkul Kıymet Rehni Sözleşmesi ve Rehin Blokaj Sözleşmesini” (EK 4) imzalayarak şartları kabul eder. İmzalanan “Menkul Kıymet Kredi” sözleşmesi, müşteriye tahsis edilen limit üzerinden %0.75 (binde 75) oranında damga vergisine tabi tutulur. Ardından müşteriye kredili işlemlerde maruz kalabileceği her türlü riski anlatan “Hisse Senedi Kredisi” ilke ve şartları okutulur ve imzalatılır. Ayrıca müşteriye kredili işleme baz teşkil eden hisse senetlerinin yer aldığı liste verilir.

3. Kredi Hesabının Açılması ve Kredinin Tahsis Edilmesi

Kredili işlemler ihtisas personeli, müşteri adına bir hesap açar ve kredi limitini hesaba tanımlar. Ardından muhasebe / finansman bölümü hesabının “121 – Kredili Müşteriler” hesabına tanımlanmasını sağlar. Bu aşamada müşteriden, “Menkul Kıymet Kredi Sözleşmesi” nde belirtilen limit üzerinden damga vergisi tahsil edilir. Muhasebe / finansman bölümü kredinin tahsisini yaparak ( özkaynaklardan veya yabancı kaynaklardan karşılanmak üzere ) krediyi serbest bırakır. Müşteri adına kredili alım yapılabilmesi için bütün bu aşamaların tamamlanması gerekmektedir.

Kredili menkul kıymet işlemlerinde müşterinin kredi başvurusundan risk takibine kadar geçen aşamalar , iş akışı şeması olarak aşağıdaki gibi gösterilebilir :

B. KREDİLİ MENKUL KIYMET İŞLEMLERİNDE RİSK TAKİBİ

Aracı kurum, müşteriye kredi tahsis ederken, kredinin risk derecesinin belirlenmesi gerekmektedir. Bu derecelendirme, kredinin taşıdığı riskin , tahsis ve sonraki aşamalarda ne oranda devam ettiğinin belirlenmesini sağlar ve krediler arasında mukayese yapma olanağı verir. Risk derecesinde meydana gelebilecek değişimlerin izlenmesi, kredinin izlenmesi ve kontrolü için önemli bir unsurdur. Kredinin risk derecelendirmesini krediyi veren kuruluşun “Kredi Tahsis ve Risk İzleme Kurulu” yapmaktadır.

Kredinin müşteriye tahsisinden sonra kredinin riskini sürekli takip etmek gerekmektedir. Kredinin tahsisi ile geri dönüşü arasındaki süre içerisinde müşterinin kredibilitesi artabilir, azalabilir veya tamamen ortadan kalkabilir. Bu sebepten dolayı kredi izlemeden sorumlu olan bölüm, sürekli olarak kredi müşterilerini izlemek ve kredi ilişkilerini gözden geçirmek zorundadır. Bu amaçla kredi veren aracı kuruluşlarda kredi takip birimi oluşturulur ve kredi riskinin izlenmesi, bu bölüm tarafından yerine getirilir.

SPK’ nın Seri V No: 49 sayılı taslak tebliğinde de müşteri risklerini takip edecek ve raporlayacak bir “ihtisas personeli” nin aracı kuruluşlarda istihdam edilmesi şartı öngörülmektedir.

Kredili müşterilerin risk takibinin ilgili bölüm ( ihtisas personeli ) tarafından izlenmesi
sırasında aşağıda belirtilen esaslar dikkate alınmalıdır.

Kredi takip bölümü, her seans öncesinde kredili müşterilerin risk – teminat (özkaynak) dengesinin öngörülen oranlarda olup olmadığını “Kredili Menkul Kıymet İzleme Formu” (EK5) vasıtasıyla kontrol etmeli ve tahsis edilen kredi limitinin üzerinde kredi tahsisine gidilmemeli, bu konuda ilgili müşteri temsilcileri uyarılmalıdır.

Faiz ve diğer kesintiler tahakkuk ettirildiği gün kredi hesabının toplam bakiyesi (overall) kredi limitlerini karşılamayan müşteri hesaplarından ertesi iş günü limit aşımını karşılayacak tutardaki menkul kıymet müşteriden talep edilmelidir. Ancak, herhangi bir aktarım olmazsa , müşteri teminat portföyündeki kıymetler nakde çevrilerek limit aşımı tasfiye edilmeli, bu durumda risk – teminat dengesinin kurulmasına dikkat edilmelidir.

Müşterinin kredli menkul kıymet işlemlerinden doğan ve yatırılması gereken özkaynak, özkaynak açığı ve benzeri mali yükümlülükler, müşterinin şirket nezdinde bulunan diğer hesaplarındaki , nakit ve menkul kıymetler teminat veya karşılık olarak gösterilerek kapatılamaz. Ancak müşterinin yazılı talimatı alınmak suretiyle hesaplar arasında fiili transfer yapılabilir.

Kredili müşterilerin risk durumları ve kredili işlemlerle ilgili diğer bilgiler düzenli olarak genel müdürlüğe raporlanmalıdır.

Kredileri izlemenin ve gözden geçirmenin kredi veren kuruluşa sağladığı çeşitli faydalar vardır. Bunlar arasında; kredi müşterisinin kredi sözleşmesinin hükümlerine uygun hareket edip etmediğinin saptanması, problem yaratan veya yaratabilecek kredilerin belirlenmesi, sorun yaratan krediler için önlemlerin gecikmeden alınabilmesi sayılabilir.

C. KREDİLİ MENKUL KIYMET İŞLEMLERİNİN MUHASEBELEŞTİRİLMESİ

Daha önce de açıkladığımız üzere aracı kurum müşteriye kullandıracağı krediyi ya kendi kaynaklarından karşılar ya da bankadan temin eder. Her iki duruma uygun muhasebe işlemleri aşağıda verilen rakamsal örneklerle açıklanmıştır.

1. Aracı Kurumların Kendi Kaynaklarından Kullandırdıkları Kredilerin
Muhasebe Kayıtları

Örnek :
X Aracı Kurumu’ nun (23) hesap numaralı müşterisi gerçek kişi (A), 12.500 TL’ den 80.000.000 TL nominal değerli EREGL (Ereğli Demir ve Çelik Fabrikaları Ticaret Anonim Şirketi) hissesini (12.500 x 80.000 adet = 1.000.000.000 TL ) kredi kullanarak almış olsun. Başlangıçta yatırılması gereken özkaynak oranı % 50 ise ve müşteri özkaynak tutarını nakit olarak yatırıyorsa aşağıdaki şekilde kayıt yapılır :

1 /
100 KASA 500.000.000-
100.01 Merkez Kasa

121 KREDİ HESABI 500.000.000-
121.03.023 Müşteri A
Kredili Müşterilerin Nakit Özkaynakları
…… nolu alındı belgesi
/

Açıklama :

Eğer müşteri, özkaynak tutarını menkul kıymet olarak yatıracaksa, özkaynak tutarının cari değeri kadar menkul kıymet yatırmalıdır. Örneğimizde müşterinin aracı kuruma özkaynak olarak TOASO ( Türk Otomobil Fabrikası Anonim Şirketi ) hissesi verdiğini ve hissenin cari değerinin 4.000 TL olduğunu varsayarsak, özkaynak için yatması gereken menkul kıymetin nominal değerini aşağıdaki şekilde hesaplayabiliriz :

Özkaynak(Nominal Değer) = 500.000.000 TL 4.000 TL = 125.000.000 TL

Özkaynağın nominal değerinin muhasebe kaydı aşağıdaki gibi yapılır:

2 /
807 KREDİLİ MÜŞTERİLERİN MENKUL 125.000.000-
KIYMET ÖZKAYNAKLARI
807.01.001.TOASO

857 KREDİLİ MÜŞTERİLERİN MENKUL KIYMET 125.000.000-
ÖZKAYNAKLARINDAN ALACAKLILAR
857.01.023.TOASO
…… nolu menkul kıymet giriş fişi
/

Alım işlemi gerçekleşmeden önce müşterinin emri için , “Müşteri Emir Formu” düzenlenir ve imzalı bir nüshası müşteriye verilir. Müşterinin verdiği bu emir ayrıca aracı kurumun “Seans Takip Formu”na kaydedilir.

Açıklama:

Örneğimizde işlem komisyonu oranının 0.002(Binde iki), BSMV oranının da 0.05(Yüzde beş) olduğunu varsayarsak, alım işlemi gerçekleştiğinde parasal tutarlar için aşağıdaki muhasebe kayıtları yapılır :

3 /
121 KREDİ HESABI 1.000.000.000-
121.01.023 Müşteri A
Kredili Müşteriler

150 TAKAS MERKEZİ 1.000.000.000-

İşlem dağıtım listesi
4 /
121 KREDİ HESABI 2.100.000-
121.01.023 Müşteri A
Kredili Müşteriler

530 YURTİÇİ KOMİSYONLAR 2.000.000-
530.01 Merkez Kurtaj Gelirleri
358 ÖDENECEK VERGİ HARÇ VE 100.000-
DİĞER KESİNTİLER
358.01 Ödenecek BSMV
İşlem sonuç formu
/

Gerçekleşen alış işleminin nominal değerlerle kayıtları için ise aşağıdaki muhasebe kaydı yapılır :
5 /
805 KREDİLİ MÜŞTERİLERİN EMANET 80.000.000-
HİSSE SENETLERİ
805.01.001.EREGL

855 KREDİLİ MÜŞTERİLERİN EMANET 80.000.000-
HİSSE SENETLERİNDEN ALACAKLILAR
855.01.023.EREGL

İşlem dağıtım listesi
/
Açıklama:

Takas işleminin gerçekleştiği günün sonunda kullanılan kredi için müşteriye tahakkuk eden faiz tutarının 2.000.000 TL olduğu varsayalım. Bu durumda faiz için aşağıdaki muhasebe kaydı yapılır :
6 /
121 KREDİ HESABI 2.100.000-
121.01.023 Müşteri A
Kredili Müşteriler
536 FAİZ GELİRLERİ 2.000.000-
536.01 Kredi Faizi
358 ÖDENECEK VERGİ HARÇ VE 100.000-
DİĞER KESİNTİLER
358.01 Ödenecek BSMV
İşlem sonuç formu
/
Müşteri , aldığı hisseyi ertesi gün 15.000TL’ ye satmak ( 15.000 x 80.000 adet =
1.200.000.000 TL) istediğinde şu belge ve kayıtlar düzenlenir :

Satım işlemi gerçekleşmeden önce müşterinin emri için , “Müşteri Emir Formu” düzenlenir ve imzalı bir nüshası müşteriye verilir. Müşterinin verdiği bu emir ayrıca aracı kurumun “Seans Takip Formu”na kaydedilir.

Satış işlemi gerçekleştiğinde ise aşağıdaki muhasebe kayıtları yapılır :

7 /
150 TAKAS MERKEZİ 1.200.000.000-

121 KREDİ HESABI 1.200.000.000-
121.01.023 Müşteri A
Kredili Müşteriler

İşlem dağıtım listesi
8 /
121 KREDİ HESABI 2.520.000-
121.01.023 Müşteri A
Kredili Müşteriler

530 YURTİÇİ KOMİSYONLAR 2.400.000-
530.01 Merkez Kurtaj Gelirleri
358 ÖDENECEK VERGİ HARÇ VE 120.000-
DİĞER KESİNTİLER
358.01 Ödenecek BSMV
İşlem sonuç formu
/
Gerçekleşen satış işleminin nominal değerlerle kayıtları için ise aşağıdaki muhasebe kaydı yapılır :
/
855 KREDİLİ MÜŞTERİLERİN EMANET HİSSE 80.000.000-
SENETLERİNDEN ALACAKLILAR
855.01.023.EREGL

805 KREDİLİ MÜŞTERİLERİN EMANET 80.000.000-
HİSSE SENETLERİ
805.01.001.EREGL
İşlem dağıtım listesi
/
Kredi Hesabının Kapatılması :
Takas günü müşterinin kredi hesabında ;
[ 1.197.480.000 - 1.002.100.000 - 2.100.000 = 193.280.000 TL ] para oluşmuştur. Müşteri bu parayı çekmek ve kredi hesabını kapatmak istediğinde şu kayıt ve belgeler düzenlenir :

Müşterinin kredi hesabı açılırken yatırdığı nakit özkaynak ve hesaptaki paranın çekilmesi işlemlerinde şu kayıt ve belgeler düzenlenir ;
10 /
121 KREDİ HESABI 500.000.000-
121.03.023 Müşteri A
Kredili Müşterilerin Nakit Özkaynakları
100 KASA 500.000.000-
100.01 Merkez Kasa
……nolu ödendi belgesi
/
11 /
121 KREDİ HESABI 193.280.000-
121.01.023 Müşteri A
Kredili Müşteriler

100 KASA 193.280.000-
100.01 Merkez Kasa
……..nolu ödendi belgesi
/
Bu işlemler karşılığında aracı kurum, her işlem için ayrı ayrı “Ödendi Belgesi” düzenler ve imzalı bir nüshasını müşteriye verir.

Eğer müşteri , özkaynak tutarını menkul kıymet olarak yatırmışsa, özkaynağın tasfiyesi aşağıdaki gibi olmaktadır:

12 /
857 KREDİLİ MÜŞTERİLERİN MENKUL KIYMET 125.000.000-
ÖZKAYNAKLARINDAN ALACAKLILAR
857.01.023.TOASO

807 KREDİLİ MÜŞTERİLERİN MENKUL 125.000.000-
KIYMET ÖZKAYNAKLARI
807.01.001.TOASO
……nolu menkul kıymet çıkış fişi
/

Kesilen fişlerin defter-i kebire kayıtları da aşağıdaki gibi olmaktadır:
100 KASA 121 KREDİ HESABI
(1) 500.000.000- (10) 500.000.000- (3) 1.000.000.000- (1) 500.000.000-
(11) 193.280.000- (4) 2.100.000- (7) 1.200.000.000-
(6) 2.100.000-
(8) 2.520.000-
(10) 500.000.000-
(11) 193.280.000-
500.000.000- 693.280.000- 1.700.000.000- 1.700.000.000-

807 Kredili Müşterilerin Menkul 857 Kredili Müşterilerin Menkul Kıymet
Kıymet Özkaynakları Özkaynaklarından Alacaklılar
(2) 125.000.000- (12) 125.000.000- (12) 125.000.000- (2) 125.000.000-

125.000.000- 125.000.000- 125.000.000- 125.000.000-

150 TAKAS MERKEZİ 530 YURTİÇİ KOMİSYONLAR
(7) 1.200.000.000- (3) 1.000.000.000- (4) 2.000.000-
(8) 2.400.000-

1.200.000.000- 1.000.000.000- 4.400.000-

358 Ödenecek Vergi Harç ve 805 Kredili Müşterilerin Emanet
Diğer Giderler Hisse Senetleri
(4) 100.000- (5) 80.000.000- (9) 80.000.000-
(6) 100.000-
(8) 120.000-
320.000- 80.000.000- 80.000.000-

855 Kredili Müşterilerin Emanet
Hisse Senetlerinden Alacaklılar 536 FAİZ GELİRLERİ
(9) 80.000.000- (5) 80.000.000- (6) 2.000.000-

80.000.000- 80.000.000- 2.000.000-

2. Aracı Kurumların Bankadan Temin Ederek Kullandırdıkları Kredilerin
Muhasebe Kayıtları

Bankadan temin edilen kredinin kullandırılmasıyla ilgili muhasebe kayıtlar için birinci bölümdeki örneğimizi tekrar ele alalım. Örnekteki bilgilerimizi hatırlayacak olursak;

X Aracı Kurumu’ nun (23) hesap numaralı müşterisi gerçek kişi (A), 12.500 TL’ den 80.000.000 TL nominal değerli EREGL hissesini (12.500 x 80.000 adet = 1.000.000.000 TL) almış olsun. Bu işlem için aracı kurumun (Y) bankasından 1.000.000.000 TL tutarında kredi
kullandırdığını varsayalım. Başlangıçta yatırılması gereken özkaynak oranı % 50’ dir.

Müşteri, özkaynak tutarını menkul kıymet olarak yatıracaksa, özkaynak tutarının cari değeri kadar menkul kıymet yatırmalıdır. Örneğimizde müşterinin aracı kuruma özkaynak olarak TOASO hissesi verdiğini ve hissenin cari değerinin 4.000 TL olduğunu varsayarsak, özkaynak için yatması gereken menkul kıymetin nominal değerini aşağıdaki şekilde hesaplayabiliriz :
Özkaynak(Nominal Değer) = 500.000.000 TL 4.000 TL = 125.000.000 TL

Örneğimizde işlem komisyonu oranı 0.002(Binde iki), BSMV oranı 0.05(Yüzde beş),
takas işleminin gerçekleştiği günün sonunda kullanılan kredi için müşteriye tahakkuk eden faiz tutarı 2.000.000 TL’ dir.
Alım işlemi gerçekleştiğinde parasal tutarlar için aşağıdaki muhasebe kayıtları yapılır :
1 /
121 KREDİ HESABI 1.000.000.000-
121.01.023 Müşteri A
Kredili Müşteriler
150 TAKAS MERKEZİ 1.000.000.000-
İşlem dağıtım listesi
2 /
121 KREDİ HESABI 2.100.000-
121.01.023 Müşteri A
Kredili Müşteriler
530 YURTİÇİ KOMİSYONLAR 2.000.000-
530.01 Merkez Kurtaj Gelirleri
358 ÖDENECEK VERGİ HARÇ VE 100.000-
DİĞER KESİNTİLER
358.01 Ödenecek BSMV
İşlem sonuç formu
/
Gerçekleşen alış işleminin nominal değerlerle kayıtları için ise aşağıdaki muhasebe kaydı yapılır :
3 /
805 KREDİLİ MÜŞTERİLERİN EMANET 80.000.000-
HİSSE SENETLERİ
805.01.001. EREGL
855 KREDİLİ MÜŞTERİLERİN EMANET 80.000.000-
HİSSE SENETLERİNDEN ALACAKLILAR
855.01.023.EREGL
İşlem dağıtım listesi
/
Takas işleminin gerçekleştiği gün kredi, banka tarafından aracı kurumun bankadaki hesabına aktarılır, müşterinin emanet hesaplardaki hisse senetleri teminat olarak bankaya gönderilir ve krediyle takas borcu kapatılır. Bu işlemler için aşağıdaki kayıtlar oluşturulur:
4 /
106 BANKALAR 1.000.000.000-
106.01.001.(Y) Bankası
300 BANKA KREDİLERİ 1.000.000.000-
300.01.001(Y) Bankası
…..nolu havale giriş fişi
5 /
850 EMANET HİSSE SENETLERİNDEN 125.000.000-
ALACAKLILAR
850.01.023 TOASO
800 EMANET HİSSE SENETLERİ 125.000.000-
800.01.001.TOASO
…….nolu menkul kıymet çıkış fişi
/
/

930 KREDİ TEMİNATLARI 120.000.000-
930.01.(Y) Bankası. TOASO

980 KREDİ TEMİNATLARINDAN 120.000.000-
ALACAKLILAR
980.01.023.TOASO

…….nolu kredi sözleşmesi
7 /
150 TAKAS MERKEZİ 1.000.000.000-

106 BANKALAR 1.000.000.000-
106.01.001 (Y) Bankası
…..nolu banka dekontu
/
Gün sonunda müşterinin kredi hesabına işlenen faiz tutarı , aracı kurumun gelir hesaplarına girmez . Çünkü bu kredinin faiz tutarı, aracı kurumun lehine bir işlem değildir. Bundan dolayı faiz (2.000.000 TL) ve faizin BSMV tutarı (100.000 TL) , bankaya ödenecek borçlarla ilgili hesaba kaydedilir. Bu işlemle ilgili kayıt, aşağıdaki gibi yapılmaktadır:
8 /
121 KREDİ HESABI 2.100.000-
121.01.023 Müşteri A
Kredili Müşteriler
301 KISA VADELİ BANKA KREDİLERİ 2.100.000-
ANAPARA TAKSİT VE FAİZLERİ
……. nolu faiz tahakkuku mahsup fişi
/
Satış işlemi gerçekleştiğinde ise aşağıdaki muhasebe kayıtları yapılır :
9 /
150 TAKAS MERKEZİ 1.200.000.000-
121 KREDİ HESABI 1.200.000.000-
121.01.023 Müşteri A
Kredili Müşteriler
İşlem dağıtım listesi
10 /
121 KREDİ HESABI 2.520.000-
121.01.023 Müşteri A
Kredili Müşteriler
530 YURTİÇİ KOMİSYONLAR 2.400.000-
530.01 Merkez Kurtaj Gelirleri
358 ÖDENECEK VERGİ HARÇ VE 120.000-
DİĞER KESİNTİLER
358.01 Ödenecek BSMV
İşlem sonuç formu

Gerçekleşen satış işleminin nominal değerlerle kayıtları için ise aşağıdaki muhasebe
kaydı yapılır :
11 /
855 KREDİLİ MÜŞTERİLERİN EMANET HİSSE 80.000.000-
SENETLERİNDEN ALACAKLILAR
855.01.023.EREGL

805 KREDİLİ MÜŞTERİLERİN EMANET 80.000.000-
HİSSE SENETLERİ
805.01.001.EREGL
İşlem dağıtım listesi
/
Kredinin Kapatılması :

Takas işleminin gerçekleştiği gün kredi kapatılırsa aşağıdaki kayıtlar yapılır :

12 /
106 BANKALAR 1.200.000.000-
106.01.001 (Y) Bankası

150 TAKAS MERKEZİ 1.200.000.000-

…..nolu banka dekontu
13 /
300 BANKA KREDİLERİ 1.000.000.000-
300.01.001(Y) Bankası
301 KISA VADELİ BANKA KREDİLERİ 2.100.000-
ANAPARA TAKSİT VE FAİZLERİ
106 BANKALAR 1.002.100.000-
106.01.001 (Y) Bankası
…..nolu havale çıkış fişi
14 /
980 KREDİ TEMİNATLARINDAN ALACAKLILAR 120.000.000-
980.01.023.TOASO

930 KREDİ TEMİNATLARI 120.000.000 –
930.01.(Y) Bankası. TOASO

…….nolu kredi sözleşmesi
/

15 /
800 EMANET HİSSE SENETLERİ 120.000.000-
800.01.001.TOASO

850 EMANET HİSSE SENETLERİNDEN 120.000.000-
ALACAKLILAR
850.01.023 TOASO

…..nolu menkul kıymet giriş fişi
/

Aracı kurumlar ayrıca müşterinin “Hesap Ekstresi”, “Müşteri Menkul Kıymet Hareket Listesi” ve “Müşteri Menkul Kıymet Hareket Dökümü”nü aylık dönemler itibariyle hazırlayarak ilgili dönemi izleyen yedi gün içinde müşterinin adresine göndermek zorundadırlar.

D. ÖZKAYNAĞIN KORUNMASI VE TAMAMLAMA BİLDİRİMİ

Birinci bölümde işlediğimiz örnekteki bilgileri tekrar ele aldığımızda; özkaynağın, kredi hesabı açılırken nakit olarak yatırıldığını ( 500.000.000 TL ), sürdürme marjının % 50 olduğunu ve kredi ile aldığımız EREGL hissesinin birim değerinin 11.000 TL’ ye düştüğünü varsayalım. EREGL hissesinin cari değeri;

11.000 x 80.000 adet = 880.000.000 TL olacaktır.

Bu durumda kredi hesabının özkaynak tutarı;

880.000.000 TL(Hesapta bulunan menkul kıymetin piyasa değeri) – 500.000.000 TL (Kullanılan kredi) = 380.000.000 TL’ dir.

Hesapta bulunması gereken özkaynak tutarı ise;

880.000.000 TL x 0.5 = 440.000.000 TL olmalıdır.

Müşteri, hesabındaki özkaynak tutarını olması gereken tutara tamamlamak zorundadır. Müşteri bu tutarı ( 440.000.000 TL – 380.000.000 TL = 60.000.000 TL ) hesabına ya nakit olarak yatıracak, ya 60.000.000 TL değerinde menkul kıymet yatıracak ya da krediyle aldığı hissenin 60.000.000 TL’ lik kısmını satacaktır.

Müşteri, özkaynak tutarını tamamlamazsa aracı kurum öncelikle kredili müşteriyi sözlü olarak uyarır ve özkaynak tutarını, kredi sözleşmesinde belirtilen marj limitine tamamlamasını ister. Müşteri, sözlü çağrıya rağmen özkaynak tutarını yükseltmez ise aracı kurum bu defa müşteriye yazılı olarak (noter kanalıyla ihtarname çekerek) “marj tamamlama” çağrısında bulunur. İhtarnamede (EK 6), hesabın hangi tarih itibariyle özkaynak tutarının eksik olduğu, mevcut özkaynak durumu, kredili hesaba yatırılması gereken tutar, özkaynağın kaç gün içerisinde yatması gerektiği, özkaynağın hesaba yatırılmaması durumunda hangi yaptırımların uygulanacağı net bir şekilde belirtilir.

Kredili müşteri, ihtarnamede belirtilen süre içerisinde özkaynak tutarını istenen miktara yükseltmez ise kredi “muaccel” hale gelir. Kredinin “muaccel” hale gelmesiyle birlikte aracı kurum özkaynak tutarını, müşteriyle arasındaki sözleşme ve SPK’ nın Seri V No:18 sayılı tebliğinin ilgili hükümlerine dayanarak, kredi hesabındaki hisseleri satmak suretiyle tamamlar veya tekrar böyle bir durumla karşılaşmamak için hesaptaki tüm hisseleri satarak kredi hesabını kapatır.

V. SONUÇ

Tüm dünyada geniş bir uygulama alanı bulan kredili menkul kıymet işlemleri, yatırımcıların kaldıraç etkisinden yararlanmalarını sağlarken , aracı kuruluşların komisyon ve faiz gelirlerinin artmasını, piyasaların da işlem hacmi ve derinliğinin artmasını sağlamaktadır.

Kredili menkul kıymet işlemlerinin ülkemizde daha verimli çalışabilmesi için çeşitli şartların yerine gelmesi gerektiği söylenebilir. Bu şartları aşağıdaki şekilde açıklayabiliriz :

Fiyatlardaki dalgalanmaların yüksek olmaması :
İstikrarlı bir piyasada kullanılan kredi tutarı ve kredi kullanan yatırımcı sayısı, dalgalı bir piyasadaki kredili yatırımcı sayısından ve kullanılan kredi tutarından her zaman için yüksek olacaktır. Dalgalı bir piyasada yatırımcı, kredili menkul kıymet işlemi yapmamanın yanısıra hiçbir şekilde hisse senetlerine de yatırım yapmayabilir. Çünkü fiyat hareketlerinin dalgalı olması, yatırımcının piyasaya güven duymasını engellemektedir.

Yatırımcı sayısının yeterli düzeye ulaşması ve sermayenin tabana yayılması :
Yatırımcı sayısının yüksek olması ve sermayenin tabana yayılması, o ülke piyasasının gelişmişliğini gösteren unsurlardan biridir. Bu durum, yatırımcıların tasarruflarını o piyasaya yönlendirmesine neden olur. Ülkemiz piyasalarını da yatırımcı sayısı yüksek ve sermayesi tabana yayılmış durumuna getirebilirsek Türk Sermaye Piyasaları, gerek yurtiçi gerekse yurtdışı yatırımcılar için cazip bir yatırım alanı olabilecektir.

Şirketlerin halka açıklık oranlarının artması :
Halka açıklık oranlarının yüksek olması, piyasadaki hisse senedi miktarını, dolayısıyla piyasanın derinliğini arttıracağından hisse senetleri üzerinde yapılan spekülasyon ve manipülasyon azalacaktır. Böyle bir durumda yatırımcı, hisse senedine yatırım yaparken daha fazla güven duyacaktır.

Kredi maliyetlerinin yüksek olmaması :
Ülkemizdeki faiz hadlerinin yüksek olması, doğal olarak kredili menkul kıymet almak isteyen yatırımcıların yüksek faizle kredi kullanmasına neden olmaktadır. Bu durum, kredili menkul kıymet işlemi yapacak yatırımcı sayısının sınırlı kalmasına yol açmaktadır. Genel ekonomik duruma bağlı olarak faiz hadlerinin düşmesi, menkul kıymet piyasalarını olumlu yönde etkileyeceğinden hem piyasadaki yatırımcı sayısı hem de kredili menkul kıymet işlemi yapacak yatırımcı sayısı artacaktır.

Kredi sınırları özsermayelerine göre belirlendiği için aracı kurumların yeterli sermayeye sahip olması :
Aracı kurumlar, piyasaların yükselmeye başladığı ve toplam işlem hacminin arttığı dönemlerde yatırımcıların kredi taleplerini özsermayeleri nispetince karşılayabilmektedir. Özsermayelerinin yüksek olması, aracı kurumların hem kullandırabilecekleri kredi tutarını arttıracak hem de mali bünyelerini güçlendirecektir

Yatırımcıların bilgiye en kısa sürede ulaşabilmelerinin sağlanması :
Bu unsur da o piyasanın gelişmiş olup olmamasıyla ilişkilidir. Bir bilginin piyasadaki yatırımcılara aynı anda, en kısa sürede ulaşması ve bilginin tüm yatırımcılar tarafından aynı şekilde algılanması gerekmektedir.

SPK’ nın 1994 yılında yaptığı mevcut düzenlemeler, aynı yıl yaşanan finansal krizden dolayı birçok aracı kurumun iflas etmesi üzerine kredili menkul kıymet işlemlerini belirli bir düzene sokmak amacıyla düzenlenmiştir. Fakat bu düzenlemelerin SPK’ nın kredili menkul kıymet işlemleriyle ilgili bir düzenleme yapmak ihtiyacından doğduğunu, düzenlemelerdeki esasların A.B.D.’ deki esaslardan alınarak, ülkemiz sermaye piyasalarına uygun olup olmadığı yeterince araştırılmadan adapte edilmeye çalışıldığını söylemek kanaatimizce yanlış olmaz. Çünkü SPK’ nın Seri V No: 18 sayılı tebliği esasları, A.B.D’ deki kredili menkul kıymet işlemleri esaslarıyla büyük benzerlikler taşımaktadır. Özellikle başlangıç ve sürdürme marjları aynı oranlarda belirlenmiştir.

A.B.D gibi gelişmiş piyasalar için % 50 olan başlangıç marjı ve % 35 olan sürdürme marjı uygulamada sorun yaratmazken, bu marjların ülkemiz menkul kıymet piyasaları için düşük kaldığı söylenebilir. Bunun yanısıra SPK’ nın hazırladığı Seri V No: 49 sayılı taslak tebliğinde başlangıç marjının, özkaynağın çeşidine göre % 35-40 aralığına indirilmesi öngörülmüştür. Bu oranların, fiyat dalgalanmalarının yüksek olduğu ülkemiz piyasalarına bağlı olarak yatırımcıların aşırı kredi kullanmasını önlemek amacıyla daha yüksek seviyelerde belirlenmesi uygun olacaktır.

Uygulamada da aracı kurumlar, büyük risklerle karşılaşmamak için özellikle başlangıç marjını mevcut esasların daha üzerinde belirlemektedirler. 1998 Asya krizi, Kasım 2000 ve Şubat 2001 krizlerinde kredili işlemlerden dolayı aracı kurumların iflas etmemelerinin sebeplerinden biri olarak, uygulanan marjların Seri V No:18 sayılı tebliğde belirtilen oranlardan yüksek olmasını gösterebiliriz.

A.B.D.’ deki uygulamalarda aracı kurumların kredili menkul kıymet işlemlerini daha kontrollü takip etmelerine yönelik esaslar bulunurken, ülkemizdeki mevcut uygulamada, bu konuyla ilgili bir düzenleme bulunmamaktadır. Fakat bu eksikliğin, SPK’ nın Seri V No: 49 sayılı taslak tebliğinde aracı kurumların bir “ihtisas personeli”ni istihdam etmelerini öngören 8. maddesi ile giderilmesi öngörülmektedir.

SPK’ nın Seri V No: 49 sayılı taslak tebliğinin “Hisse senedi yoğunlaşma sınırı” ile ilgili öngörülen 7.maddesi, bir yatırımcının belirli bir hisse üzerinde kredili işlemler vasıtasıyla spekülasyon ve manipülasyon yapmasını engellemeye yönelik olumlu bir düzenleme olarak göze çarpmaktadır.
Kredili işlemlerde aracı kurumlarla müşteriler arasındaki uyuşmazlıklar genellikle alım-satım işlemleri ve kredi faizinden kaynaklanmaktadır.

Kredili alım satım hakkındaki uyuşmazlıklar ; kredi borcunun süresinde kapatılmaması , talimat olmaksızın kredili alım satım yapılması gibi konularda oluşurken kredi faizinden kaynaklanan uyuşmazlıklar da yine kredi borcunun kapatılmaması , kredi faizi tahakkuk ettirilirken kredi sözleşmesine aykırı hareket edilmesi gibi konularda ortaya çıkmaktadır.

YARARLANILAN KAYNAKLAR

AKAR, İhsan, Aracı Kurumların İşlemlerinin BSMV ve KDV Karşısındaki Durumu, Erişim: 01.11.2001,http://vergidegundem.com/03.makale/aamakale/CBSMV.doc

AKCAN, Ahmet, Hisse Senetlerinin Değerlendirilmesine Yönelik Analizler, Dow Teorisi ve Uzun Vadeli Trendler, Lebib Yalkın Yayınları,Mükellefin Dergisi,Sayı 103, Temmuz 2001, ss.114-118

AKGÜÇ, Öztin, Kredi Taleplerinin Değerlendirilmesi,Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları,
Ankara,1984

AKTAŞ, Mitat & ÜREL, Gürol, “BSMV Uygulaması”,Vergi Dünyası,Sayı 216, Ağustos 1999, ss.42-57

ALP, Ali, Kredili Hisse Senedi Ticareti,SPK Araştırma Raporu,İstanbul,Kasım 1991

ARAS, Güler, Ticari Bankalarda Kredi Portföyünün Yönetimi, SPK Yayınları, Yayın No:30, Ankara, Nisan1996

ATEŞLİ, Erkan, Başka Kurumlara Kullandırılan Banka Kredilerinin BSMV, Kurumlar Vergisi ve KDV Açısından Değerlendirilmesi,Yaklaşım,Sayı 96,İstanbul, Aralık 2000, ss.169-178

BERK, Niyazi, Bankalarda Pazara Yönelik Kredi Yönetimi,Esbank Yayınları,İstanbul, Şubat1999

BAKOVA, Raif, “Kambiyo Mevzuat”, Lebib Yalkın Yayımları, Mükellefin Dergisi, Sayı 29, İstanbul,Mayıs 1995, ss.64-72

BAKOVA, Raif, “Kambiyo Mevzuat”, Lebib Yalkın Yayımları, Mükellefin Dergisi, Sayı 33, İstanbul, Eylül 1995, ss.113-119

CEYLAN Ali&KORKMAZ Turhan,Sermaye Piyasası ve Menkul Değer Analizi, Ekin Kitabevi, Bursa, 2000

CİVAN, Mehmet, Türk Sermaye Piyasasındaki Son Gelişmeler,Türkiye Bankalar Birliği Yayınları,Ankara ,1994

ÇAPANOĞLU, Mustafa Birol, Türkiye ve Dış Ülkelerde Sermaye Piyasası Özelleştirme Uygulamaları ve Menkul Kıymet Borsaları,Beta Yayınları, İstanbul, 1993

ÇITAK, Serdar, ABD Finans Sistemi İçinde Aracı Kurumlar Düzenleme – Organizasyon- Denetim, SPK Yayınları, Yayın No: 121, Ankara, Temmuz1998

DOYRANGÖL, Nuran Cömert, Repo-Ters Repo İşlemleri Muhasebesi, Esaslar ve Uygulama, İMKB Yayınları, İstanbul,1996
DOYRANGÖL, Nuran Cömert,Sermaye Piyasası Aracı Kurumlarında Etkili Bir İç Kontrol
Sistemi ve İç Denetim Fonksiyonu,Lebib Yalkın Matbaası,İstanbul, 2001

GÜCENME, ÜMİT, Türkiye’ de Sermaye Piyasasındaki Son Gelişmeler, Türkiye Bankalar
Birliği , Yayın No: 181, Ankara,1994

GÜLMÜŞ, Bülent&ÇİFTÇİ,Oyal, Krediler, Garanti Eğitim Merkezi Yayınları,Yayın No: 41,
İstanbul, Kasım1991

İMKB, Borsa Uyuşmazlıkları, Uygulama, Örnek Kararlar ve Mevzuat,İMKB Yayınları, İstanbul, Temmuz 1997

İMKB, Genel Mektup, No: 863,İstanbul, 24.08.1999, Erişim: 01.03.2001,

http://www.imkb.gov.tr/duyurular/genmek863.doc

İMKB Konferans ve Panel Serisi,Sermaye Piyasası Araçlarının Vergilendirilmesinde Son Durum,İMKB Yayınları, İstanbul,2000

İMKB, Sermaye Piyasası ve Borsa Temel Bilgiler Kılavuzu, İMKB Yayınları, İstanbul, Ekim
1997

KARSLI, Muharrem, Sermaye Piyasası – Borsa – Menkul Kıymetler, İrfan Yayımcılık 3.Baskı,İstanbul,1989

KIRMAN,Ahmet, Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi,Ankara,2001

KIRMAN, Ahmet, Dış Krediler ve Sermaye Piyasası İşlemlerinde Damga Vergisi İstisnası,Türkiye Bankalar Birliği Yayınları,İstanbul,2000

KILIÇ, Saim, Sermaye Piyasasında Yatırımcının Korunması, SPK Yayınları, Yayın No:95,Ankara,Ekim 1997

Krediler, Takasbank Eğitim Yayınları, Yayın No: 6, İstanbul,Kasım1996

Krediler, Türk Ekonomi Bankası Eğitim Notları, İstanbul,Şubat1995

KÜÇÜKSÖZEN, Cemal, Sermaye Piyasasında Yatırımcının Korunması,SPK Yayınları, Yayın No 131, Ankara,Mayıs1999

Muhasebe, Takasbank Eğitim Yayınları, Yayın No: 10, İstanbul, Kasım1996

SARIKAMIŞ, Cevat, Sermaye Pazarları,Alfa Yayınları, 3. Basım, İstanbul,1998

SEVAL, Belkıs, Kredilendirme Süreci ve Kredi Yönetimi, Muhasebe Enstitüsü Yayın No:59, İstanbul,1990

Sermaye Piyasası Borsa ve Menkul Kıymetler, Takasbank Eğitim Yayınları, Yayın No: 3, İstanbul,Kasım 1996

SPK, “Kredili Menkul Kıymet, Açığa Satış ve Menkul Kıymetlerin Ödünç Alma ve Verme İşlemleri” Hakkında Seri V No:18 sayılı tebliğ, Resmi Gazete No:22154, Resmi Gazete Tarihi: 27.12.1994

SPK, “Kredili Sermaye Piyasası Aracı, Açığa Satış ve Sermaye Piyasası Araçlarının Ödünç Alma ve Verme İşlemleri” Hakkında Seri V No:49 sayılı taslak tebliğ, 20.07.2000

SPK, “Aracılık Faaliyetleri ve Aracı Kuruluşlara İlişkin Esaslar” Hakkında Seri V No:46 sayılı tebliğ, Resmi Gazete No:24163, Resmi Gazete Tarihi: 07.09.2000

SPK, “Aracı Kurumların Sermayelerine ve Sermaye Yeterliliğine İlişkin Esaslar” Hakkında Seri V No:34 sayılı tebliğ, Resmi Gazete No:23384(mükerrer sayı), Resmi Gazete Tarihi: 26.06.1998

SPK, “Aracılık Faaliyetinde Belge ve Kayıt Düzeni” Hakkında Seri V No:6 sayılı tebliğ, Resmi Gazete No:21128, Resmi Gazete Tarihi: 31.01.1992

SPK, “Aracı Kurum Hesap Planı ve Planın Kullanım Esasları” Hakkında Seri XI No:7 sayılı tebliğ, Resmi Gazete No:21128, Resmi Gazete Tarihi: 31.01.1992

SPK, “Aracı Kurum Hesap Planı ve Planın Kullanım Esasları Hakkında Tebliğde Değişiklik Yapılmasına” Dair Seri XI No:18 sayılı tebliğ, Resmi Gazete No:24506, Resmi Gazete Tarihi: 27.08.2001

SUMER, Ayşe, Türk Sermaye Piyasası Hukuku ve Seçilmiş Mevzuat,Der Yayınları, Yayın No:233,İstanbul,1998

SPK,Uygulamaya Yönelik Duyurular, Erişim:12.10.2001, http://www.spk.gov.tr/tebligtaslak/
krediteblig.htm

SPK Araştırma Dairesi, Türkiye’de Kaynak Aktarım Sürecinde Sermaye Piyasalarının Rolü: 1980 Sonrası Dönemin Değerlendirilmesi, SPK Yayınları,Yayın No: 17,Ankara, Nisan 1996

TAKASBANK, Genel Mektup,No:251,İstanbul, 29.03.2000

TAKASBANK, Genel Mektup,No:273,İstanbul,27.11.2000

TAKASBANK, İşlevler ve Hizmetler, Erişim:27.04.2001, http://takasbank.com.tr/tr/Hizm/ fs0401.htm

TAŞDELEN, Nurhan, ABD Sermaye Piyasasında Aracı Kurumların Faaliyetleri, SPK Araştırma Raporu, Ankara, 1991

ÜNAL, Oğuz Kürşat, Aracı Kurumlar, Yaklaşım Yayınları, Ankara, 1997

YETİM, Sedat, Repo-Ters Repo ve Menkul Kıymet Ödünç İşlemleri, SPK Yayınları,Yayın No:73-74,Ankara, Mayıs 1997