FİNANS KURUMLARI

FİNANS KURUMLARI
Finans piyasaları, fon arz edenlere fon talep edenlerin genellikle herhangi bir kurum aracılığıyla karşılaştığı belli bir yerdir. Bu piyasalarda fon arz eden kişi ve kurumlar güvenli ve iyi gelir getiren verimli, üretken yatırım alanlarına yatırım yaparak ülke kalkınmasına katkıda bulunmak isterken, finans piyasalarına fon talep eden kişi ve kurumlar ise, fon arz edenlerin sunmuş olduğu bu fonlar arasında kendisi için en uygun piyasadaki fonu seçerek taleplerini zamanında karşılamak ve piyasalarda ortaya çıkan dalgalanmalardan korunmak ister.
Her iki tarafında arz ettiği istikrar ve güven ortamı ile finans piyasalarının etkin bir şekilde işleyebilmesi, uzmanlaşmış ve kamunun güvenini kazanmış kurumların varlığı ile sağlanacaktır. Fon arz edenler ile fon talep edenler arasında ki her türlü bilgi, nakit ve menkul kıymet akımını bu kurumlar aracılığıyla gerçekleşecektir. Literatürde genellikle işlevlerine göre şöyle sıralanmaktadır:
1. Para Yaratan Finans Kurumları
T.C Merkez Bankası
Ticaret Ve İhtisas Bankaları
2. Para Yaratmayan Finans Kurumları
Yatırım Ve Kalkınma Bankası
Sosyal Güvenlik Kurumları
Sigorta Şirketleri
Kredi Ve Kefaret Kooperatifleri
3. Sermaye Piyasasına Hizmet Veren Kurumlar
Aracı Kurumlar
Yatırım Ortaklıkları
Yatırım Fonları
Diğer Kurumlar
PARA YARATAN FİNANS KURUMLARI
T.C Merkez Bankası
T.C Merkez Bankası, para basma (Emisyon) yetkisi ve reeskont uygulaması ile, ekonominin para yaratan en önemli kuruluşudur. İşlevsel açıdan merkez bankası, bir ekonomideki para, kredi ve döviz politikaların oluşturulması, yürütülmesi ve denetiminin yapmakla yükümlüdür. Ayrıca, ekonomideki tüm bankacılık sistemini kamu adına, yönlendirme ve denetleme olanaklarının hem yasal hem de teknik açıdan elinde bulundurmaktadır.
Merkez Bankası’nı , bir ekonomideki para ve kredi politikasının icra organı gözüyle bakılabilir. 1211 sayılı T.C Merkez Bankası Kanunu’na göre bankanın temel verileri şöyle sıralanabilir:
Para ve kredi politikasını, kalkınma planları ve yıllık programlar göz önüne alınarak ekonominin gereklerine göre ve fiyat istikrarını sağlayacak bir şekilde yürütmek.
Hükümetle birlikte milli paranın iç ve dış değerini korumak amaçlarıyla gerekli tedbirleri almak.
Milli paranın hacim ve tedavülünü, bu kanun gereğince düzenlemek.
Bankalara kredi verme işlerini bu kanunda belirtilen esas ve sınırlar içerisinde yürütmek.
Para arzını ve ekonomik likitidesini düzenlemek amacıyla açık piyasa işlemlerini yapmak.
Mevduat, vade ve türleri ile mevduatta vade sürelerini ve bunların yürürlük zamanlarını belirlemek.
Milli parayla altın ve yabancı paralar arasındaki değişimi hükümetçe belirlenecek esaslara göre belirlemek.
İlgili mevzuata ve hükümetçe alınacak kararlar çerçevesinde altın ve döviz rezervlerini, ülkenin ekonomik çıkarlarına uygun şekilde yönetmek.
Hükümetçe alınacak kararlar çerçevesinde borsa, döviz ve kıymetli madenler üzerinde işlem yapmak.
Tasarruf mevduatı, sigorta fonunu idare ve temsil etmek.
Bankanın temel yetkilerini ise şöyle sıralamak mümkündür:
Türkiye’de banknot ihracı, imtiyazı sadece bu bankaya aittir.
Banka, para kredi konularında karar alma ve bu kanunla kendisine verilen yetkiler çerçevesinde hükümete öneride bulunma yetkisine sahiptir.
Banka, kredi işlemlerinde uygulayacağı reaskont, iskonto ve faiz oranlarını hükümetçe izlenen ekonomi politikalarını göz önünde bulundurarak saptar.
Bankaların uygun hareket edip etmediği konusunda da denetleme yetkisine sahiptir.
Ticaret Ve İhtisas Bankaları
Ticaret ve İhtisas Bankaları, Türkiye’deki finansal piyasalar içinde faaliyette bulunan kurumların en önemlilerindendir. Bu bankaların en önemli işlevi, her türlü parasal tasarrufları toplayıp, bu tasarrufları kullanacak kişi ve kurumlara kredi olarak vermektir. İç ticaretin ve sanayi kesiminin finansmanında, bankaların fon talep edenler için sunmuş olduğu çeşitli kredi işlemleri yer almaktadır. Borçlu cari hesaplar yoluyla sağlanan krediler, iskonto ve iştira konusu olan senetler (Bono, poliçe) aracılığıyla senet karşılığında , alacağın temliki karşılığında , emtiya karşılığında, hisse senedi, tahvil ve altın karşılığında, mevduat karşılığında, teminat ve kefaret mektupları karşılığında alınan krediler, bu kredi kapsamına girmektedir.
Ayrıca, uluslar arası ticaret ile para ilişkilerinin giderek gelişmesi ticaret bankalarının dış işlemler bölümlerinin önemini oldukça artırmıştır.Bunun sonucunda, ticaret bankaları çeşitli kombiyo işleriyle daha fazla ilgilenmişler ve müşterilerine döviz tevdiat hesapları açma yoluna girmişlerdir.
Bankaların mevduat toplama yetkisine sahip tek kuruluş olmalarının yanı sıra , sermaye piyasası kanunu çerçevesinde de bankalara önemli haklar verilmiştir. sermaye piyasası kanununa göre aracı kurum sayılmamakla birlikte bankalar, aracılık faaliyetlerinin gerektirdiği yapıya sahip olduklarını sermaye piyasası kanununa bildirmek kaydıyla borsa bankerlik belgesi almaksızın sermaye piyasasında her türlü işlemleri yapabilmektedirler. Bankaların sermaye piyasasındaki yapabileceği işlemler kısaca aşağıdaki gibi sıralanabilir:
Menkul kıymetlerin pazarlanması
Bankaların aracılık işlemleri ve borsa üyeliği
Bankaların danışmanlık portföy işletmeciliği hizmeti
Yatırım fonu kurmak ve işletmek.
Mevduat toplayarak “belirli alandaki” ilgili kişi ya da kuruluşlara kredi vermek suretiyle ülke kalkınmasında önemli görev üstlenen bazı ihtisas bankaları da ekonomik faaliyet göstermektedir. Ziraat Bankası ihtisas bankasına en iyi örnektir.
Ziraat Bankası , 1863 yılında tarımsal etkinlikleri ve bu alandaki gelişmeleri desteklemek amacıyla kurulmuştur. 1937’de yürürlüğe giren 3202 sayılı kanunla son şeklini alarak bir İktisadi Devlet Teşekkülü (İDT) konumuna getirilmiştir. Bankanın başlıca görevlerini şu şekilde sıralamak mümkündür:
Tarımsal ürünlerin üretilmesi, işlenmesi, değerlendirilmesi ve pazarlanmasıyla ilgili finansman desteği sağlamak, kaynak yaratmak ve gerekli kredileri düzenlemek.
Ulusal ekonomiyle uyum içinde sermaye birikimine yardımcı olmak ve böylece daha fazla yatırım kaynağı yaratarak tarım kesimini kalkınma bankacılığı görevini üstlenmek.
Banka kaynaklarının kalkınma planı ve yıllık programlarının hedefine uygun olarak kullanılmasını ve etkin bir şekilde uygulanmasını sağlamak amacıyla kesim bankası olarak çalışmak.
Her türlü kredi, bankacılık, sigorta acenteliği, borsa işlemleri yapmak ve tarımsal kooperatifçilik işlemleri ile yakından ilgilenerek desteklemek.
PARA YARATMAYAN FİNANS KURUMLARI
Para yaratmayan finans kurumları, ticaret ve ihtisas banklarından bazı özelliklerinden dolayı ayrılmaktadır. Bunları aşağıdaki gibi izleyebiliriz:
Yatırım ve Kalkınma Bankaları
Yatırım bankaları, sermaye piyasalarında faaliyet göstermek, sermaye piyasası araçlarını kullanarak sağlanan kaynaklarla yatırım yapmak, işletmelerin etkin bir yönetimle ve sağlıklı mali yapıya kavuşmaları amacıyla devir ve birleşme konuları dahil , danışmanlık hizmetleri vermek, mevduat kabulü dışındaki bankacılık işlemlerini yapmak üzere kurulurlar. Sermaye piyasasının geliştiği ülkelerde, yatırım bankaları daha çok halkın uzun veya kısa süreler için kullanmadığı fonlarını, özel ve kamu işletmelerine aktarmak için aracılık etmektedir. Bu doğrultuda yatırım bankaları işletmelerin çıkarmış olduğu hisse senedi ve tahvilleri tasarruf sahiplerine ulaştırmakta ve bunun sonucunda atıl paraların ekonomik dolaşıma katılmasına yardımcı olmaktadır. Kalkınma bankaları özel yasalarla kurulmuş bankalardır. Bu bankalar, gelişmekte olan ülkelerde yatırım sermayesi açığını gidermek ve aynı zamanda teknik yardım sağlamak amacıyla, girişimcilerin temel sanayi dallarına yatırım yapma konusundaki kuşkularını gidermek isteyen ve bunun sonucunda sanayileşme sürecini hızlandırma görevini üstlenen kurumlardır. Kalkınma bankaları, aşağıdaki işlevleri yerine getirmek amacıyla finans piyasalarında faaliyette bulunmaktadırlar.
Sanayi sektörüne uzun vadeli fon sağlamak.
Ülke içinde toplanan kaynakları harekete geçirerek sanayi sektörüne yöneltmek.
Sermaye piyasasının gelişmesine katkıda bulunmak.
Girişimcilere proje düzeyinde teknik yardımda bulunmak.
Uygun yatırım imkanları ev alanları konusunda araştırmalar yapmak.
Yeni yatırım alanlarına öncülük etmek.,
Devlet Planlama Teşkilatının önerilerinin uygulanmasını kolaylaştırmak ve plan hedeflerinin gerçekleştirilmesine katkıda bulunmak.
Yabancı ülkelerden ve uluslar arası finans kuruluşlarından sağlanacak fonları ve teknik yardımları sanayi sektörüne yöneltmek.
Yatırım ve kalkınma bankaları 1993 yılında 199.903 milyar TL kredi vererek finans piyasalarına önemli miktarda katkıda bulunmuştur. Ayrıca, kamusal sermayeli yatırım ve kalkınma bankaları 1994 yılında 3.050 milyar TL zarar ederken , 1995 Eylül ayı itibariyle bu zarar açığını kapatmış ve 3644 milyar TL kâr elde etmiştir. Özel sermayeli yatırım ve kalkınma bankaları ise 1994 yılında 820 milyar TL, 1995 Eylül ayı itibariyle de 1.988 milyar TL kâr elde etmiştir. Yabancı sermayeli yatırım ve kalkınma bankalarının kâr rakamları ise kamu ve özel sermayeli bankalara oranla daha düşük kalarak 1994 yılında 250 milyar TL, 1995 yılında ise 499 milyar TL şeklinde gerçekleşmiştir.
Ülkemizde, 1996 Eylül ayı itibariyle, 13 yatırım ve kalkınma bankası faaliyet göstermektedir. (Şekil 1) Bu bankaların 7 si özel , 3 ü kamusal sermayeli, 3 ü ise yabancı sermayelidir. Bu bankalardan bazılarının finansal piyasalarda daha uzun süreden beri faaliyette bulunması ve etkin bir rol oynaması nedeniyle , ilgili kamu ve özel sermayeli yatırım ve kalkınma bankaları aşağıda incelenmektedir.
Şekil 1: Türkiye’de faaliyet gösteren yatırım ve kalkınma bankaları

ÖZEL KAMU YABANCI
Birleşik Yatırım Bankası
EGS bank
Park Yatırım Bankası
Sınai Yatırım ve Kredi Bankası
TAT Yatırım Bankası
Tefken Yat.ve Fin. Bankası
Türkiye Sınai ve Kalkınma Bankası İller Bankası
Türkiye İhracat Kredi Bankası
Türkiye Kalkınma Bankası Indosuez Euro Türk Merchant Bank
Yatırım Bankası

Kaynak: Hazine Müsteşarlığı, Türk Mali Sisteminin Temel Göstergeleri

Türkiye Sınai Kalkınma Bankası
1950 yılında Türk kamu kesimiyle 5 bankanın öncülüğünde dünya Bankasının teknik yardımıyla kurulan Türkiye Sınai Kalkınma Bankasının kuruluş amacı; Türkiye’de yeni özel sermayenin kurulması, mevcut özel sermayenin gelişmesine yardım edilmesi, yerli ve yabancı özel sermayenin Türkiye’de kurulan sanayiye katılımının sağlanması, Türk sanayi kuruluşlarının hisse senetlerinin özel mülkiyete geçmesinin gerçekleştirilmesi ve menkul kıymetler piyasasının gelişmesine ilişkin faaliyetlerde bulunmaktır. Banka kuruluş amacına uygun olarak, ortak olduğu şirketlerin hisse senetlerini bir süre sonra satarak, küçük tasarrufçuyu bu şirketlere ortak etmiştir. Bankanın ayrıca bazı tahvil satışlarını garanti etmesi de, tahvil piyasasının gelişmesine öncü olmuştur.
Sınai Kredi Ve Yatırım Bankası
1963 yılında Osmanlı Bankası, Türkiye İş Bankası, Türkiye Vakıflar Bankası, Garanti Bankası ve Akbank’ın katılmasıyla kurulan Sınai Kredi ve Yatırım bankasının kuruluş amacı; Türkiye’de mevcut veya kurulacak özel sanayi, uygun koşullarda orta vadeli yatırım ve işletme kredisini sağlamasıdır. Bankanın TL. kaynaklarının büyük bölümü, ortak bankaların mevduatlarından bu kuruma aktardıkları fonlardan oluşmaktadır. Bu bankanın amaç ve faaliyetleri, Türkiye Sınai Kalkınma bankasıyla benzerlik göstermekte, fakat TL kredi imkanları daha geniş , döviz kredi imkanları ise daha sınırlı kalmaktadır. Diğer yandan bu bankanın, döviz kredileri dolar olarak sadece ABD’den ithal edilecek makine ve tesisler için kullanılmaktadır.
Türkiye İhracat Kredi Bankası (Eximbank)
Türkiye İhracat Kredi Bankası 27.08.1987 tarihinde 3332 nolu kanun ile kurulmuş, ana statüsününü 11.09.1987 tarihli 1847 nolu kanun ile almıştır. Banka, özel hukuk hükümlerine tabi bir anonim şirket olarak Başbakanlığın ilgili kuruluşudur.
Eximbank’ın kuruluş amacı; ihracatın geliştirilmesi, ihraç edilen mal ve hizmetlerin çeşitlendirilmesi, ihraç mallarına yeni pazarlar kazandırılması, ihraççıların uluslar arası ticarette paylarının artırılması ve girişimlerinde gerekli desteğin sağlanması, ihraççılar ve yurt dışında faaliyet gösteren müteahhitler ve yatırımcılara uluslar arası piyasalarda rekabet gücü ve güvence sağlanması, yurt dışında yapılacak yatırımlar ile ihracat veya döviz kazandırma amacına yönelik, yatırım malları üretim ve satışının desteklenerek teşvik edilmesidir. Bankanın kaynaklarını devlet bütçesinden yapılan transferler, Yurtiçi ve uluslararası finans kuruluşlarından sağlanan krediler, sosyal güvenlik fonları ve kendi öz kaynakları oluşturmaktadır.
Türkiye Kalkınma Bankası
Türkiye Kalkınma Bankası 1975 yılında devlet sanayi ve işçi yatırım bankası adıyla kurulmuş, daha sonra 1988 yılında yeni bir düzenlemeyle son şeklini almıştır. Bu banka, yurt dışında çalışan işçi tasarruflarının yurt içinde yapılacak olan yatırımlara aktarılmasını sağlamaya yönelik olarak, yatırım ve kalkınma bankacılığı yapmak üzere kurulmuştur. İştirak bakacılığı da yapabilen Türkiye Kalkınma Bankası kredi ve iştiraklerin daha çok kalkınmada öncelikli bölgelerde teşvik kapsamında bulunan çok ortaklı ve finansman sıkıntısı çeken işletmeleri desteklemektedir. Son yıllardaki asıl önemli fonksiyonu, sermaye ve yönetim yetersizliğinden güç suruma düşen işçi şirketleriyle çok ortaklı aile şirketlerini rehabilitasyona tabi tutarak, durumu düzeltip kâra geçenlerin hisse senetlerini tekrar halka arz etmektedir. Bu fonksiyonu ile TKB sermaye piyasamızın oluşması ve gelişmesi üzerinde önemli bir rol oynadığı söylenebilecektir.