FİNANSAL İSTİKRAR FORUMU RAPORU

TÜRKİYE BANKALAR BİRLİĞİ

FİNANSAL İSTİKRAR FORUMU RAPORU

Etkin ve Sağlıklı Çalışan Finansal Sistemlere İlişkin
Temel Standartlar

I. Giriş

Finansal İstikrar Forumu (Financial Stability Forum) 1999 yılı Eylül ayında yaptığı toplantıda, finansal istikrarın sağlanmasına yardımcı olacak standartların belirlenmesi ve bu standartların uluslararası mali çevrelerce kabul edilip, uygulamaya konmasına yönelik olarak çalışacak olan bir görev grubu oluşturmaya karar vermiştir. Bu görev grubu, hazırladığı raporu, Forum’un Mart 2000’deki toplantısında sunmuştur.

Forum’un onaylayarak başta G-7 ve G-20 ülkelerinin Merkez bankaları başkanları ve maliye bakanları olmak üzere uluslararası finans piyasalarının belli başlı karar alıcılarına yolladığı rapor, uluslararası standartlar ve bunların uygulanmasının önemi, standartların belirlenmesi, uluslararası kamuoyuna standartların kabulü konusunda sağlanacak teşvikler ve bu konuda uygulanacak strateji konusunda bir dizi önerme içermektedir.

Söz konusu rapora ilişkin özet bir bilgilendirme aşağıda yer almaktadır.

II. Uluslararası Standartların Sınıflandırılması

Sağlıklı bir finansal sistemin oluşturulması açısından önemli olan ve uluslararası finans çevreleri tarafından kabul görmesi gereken standartların hazırlanmasında bazı kriterler göz önünde tutulmuştur.

Özellikle,

finansal sistemlerin kırılganlığını azaltıp, esnekliğini artıracak standartlara katkı yapılması
karar vericilerin dikkatlerini ülke koşulları açısından birinci derecede önem arz eden standartların uygulamasına çevirmek,

gibi iki konuya özel önem verilmiştir.

Bu çerçevede 12 alanda temel standartlar belirlenmiştir. Uluslararası düzeyde yaygın kabul görmüş olan bu standartlar ve onları belirleyen kuruluşlar aşağıda gösterilmiştir.

ETKİN FİNANSAL SİSTEM İÇİN STANDARTLAR
(Henüz listede yer almayan standartlar italik harflerle yazılmıştır)

A) MAKROEKONOMİK TEMELLER

1) Parasal ve Finansal Politika Şeffaflığı (IMF)

Parasal ve Mali Politikaların Şeffaflığında Uygulama İlkeleri

2) Mali Politika Şeffaflığı (IMF)

Mali Politika Şeffaflığında Uygulama İlkeleri

3) Veri Açıklama (IMF)

Özel Veri Açıklama Standardı

Genel Veri Açıklama Standardı

IMF Parasal ve Finansal İstatistikler Elkitabı (5.baskı)

IMF Ödemeler Dengesi Elkitabı

B) KURUMSAL VE PİYASA ALTYAPISI

4) Ödeme Güçlükleri (Dünya Bankası)

(Bu alandaki standartlar halen geliştirilmektedir)

5) Kurumsal Yönetim (OECD)

Kurumsal Yönetim İlkeleri

6) Muhasebe (IASC)

Uluslararası Muhasebe Standartları

7) Denetim (IFAC)

Uluslararası Denetim Standartları

8) Ödemeler ve Mutabakat (CPSS)

Genel

Sistemik Önem Taşıyan Ödemeler Sistemleri için Temel İlkeler
Bankacılık

Yabancı Para Üzerinden İşlemlerde Mutabakat Riski

Gerçek Zamanlı Toplu Mutabakat Sistemleri (Real Time Gross Sttlement Systems)

Komitenin G-10 ülkeleri Merkez Bankalarının Interbank Netleştirme Usulleri Raporu (“Lamfalussy Raporu)

Menkul Kıymetler

Menkul Mutabakat Sistemlerinde Teslim ve Ödeme

Tezgah Üstü Türev Ürünler: Mutabakat Yöntemleri ve Karşı Taraftan Kaynaklanan Riskin Yönetimi

Borsada İşlem Gören Türev Ürünlerin Takas Düzenlemeleri

9) Piyasa Bütünlüğü (FATF)

Financial Action Task Force’un (Mali Eylem Görev Grubu) Karapara Aklama Konusundaki 40 Tavsiyesi

Finansal Suçlar ve Kuralların İhlaline Karşı Uluslararası İşbirliğinin Geliştirilmesinde Temel Prensipler

Piyasa İşleyişi

Derin ve Likit Piyasaların nasıl tasarlanacağı

C) FİNANSAL DÜZENLEME VE DENETİM

10) Bankacılık Denetimi (BCBS)

Genel Gözetim ve Denetim

Etkin Bankacılık Gözetim ve Denetimi İçin Temel İlkeler(*)

Bankaların Yüksek Miktarda Borçlu Kurumlarla Çalışmalarına Yönelik Etkin Uygulamalar

Sermaye Yeterliliği

Sermaye Ölçümü ve Sermaye Standartlarına Uluslararası Yakınlaşma

1988 Sermaye Yeterlik Belgesinde (Capital Accord) Piyasa Risklerinin Dahil Edilmesine Yönelik Değişikliğin Gözden Geçirilmesi (*)

Geriye Dönük Testlerin (Backtesting) Piyasa Riski Sermaye Gereklerine İçsel Model/ler Yaklaşımı Çerçevesinde Kullanımına İlişkin Denetim Yapısı

Sınır-Ötesi Denetim

Bankaların Yurtdışı Kuruluşlarının Denetimi İçin İlkeler ((Basel Konkordatosu)

Uluslararası Banka Gruplarının ve Bunların Sınırötesi Kuruluşlarının Denetiminde Asgari Standartlar

Sınırötesi Bankacılığın Denetimi

Açıklık ve Şeffaflık

Banka Şeffaflığının Geliştirilmesi (*)

Kredilerin Muhasebesi ve Açıklanmasında Etkin Uygulamalar (*)

Bankaların ve Aracı Kurumların Ticari ve Türev İşlemlerinin Kamuya Açılanmasına İlişkin Tavsiyeler (Menkul Düzenlemeleri altındaki açıklık ve Şeffaflık maddesine de bakınız)

Risk Yönetimi

Bankacılık Örgütlerinde İçsel Kontrol Sistemlerine Yönelik Yapı (*)

Kredi Risk Yönetim İlkeleri (*)

Operasyonel Riskin Yönetimi

Elektronik Bankacılık ve Elektronik Para İşlemlerinin Risk Yönetimi (*)

Faiz Riskinin Yönetim İlkeleri (*)

Türev İşlemler İçin Risk Yönetim Tavsiyeleri

11) Menkul Kıymet Düzenlemeleri (IOSCO)

Genel Düzenlemeler

Menkul Kıymet Düzenlemelerinin Amaç ve İlkeleri

IOSCO Tasarısı: Kayıt Tutma Prensipleri, Bilginin Toplanması, Yürütme Gücü ve Menkul Kıymet ve Vadeli Sözleşmeler (Futures) Kanunu ile İlgili Yürütmenin Geliştirilmesi için Karşılıklı İşbirliği

Sermaye Yeterliliği

Uluslararası Faaliyet Gösteren Menkul Kıymet Firmaları için Tanımlı Koşullarda Model Kullanılmasına İzin Veren Asgari Sermaye Standartlarıyla İlgili Yöntemlerin Belirlenmesi

Sınır Ötesi Bilgi Paylaşımı

Bilgi Paylaşım ile İlgili Kılavuzlar

Piyasa Otoriteleri ve Borçların Zamanında Ödenmemesi Halinde Uygulanan Prosedürler Arasındaki İlişki Hakkındaki Rapor

Anlaşma Beyannamesi Prensipleri (Principles of Memoranda of Understanding)

Bilgilendirme ve Şeffaflık

Yabancılar Tarafından Önerilen Sınır Ötesi Fiyat Teklifleri ve Başlangıç Kotaları için Uluslararası Bilgilendirme Standartları

Banka ve Menkul Kıymet Firmalarının Ticari ve Türev Faaliyetleri Hakkında Kamuoyunu Bilgilendirmeleriyle İlgili Tavsiyeler (bankacılık denetimi altındaki açıklık ve şeffaflığa da bakınız)

Risk Yönetimi

Menkul Kıymet Firmalarının Tezgah-Üstü Türev Faaliyetleri için Operasyonel ve Mali Risk Yönetimi Kontrol Mekanizmaları

Menkul Kıymet Firmaları ve Denetçileri Hakkında Risk Yönetimi ve Kontrol Talimatları

Müşteri Aktif Koruması

Piyasa İşleyişi

Internet Üzerinden Yürütülen Menkul Kıymet Faaliyetleri

Likit ve Türev Piyasalar Arasındaki İşbirliği, Türev ürünlerinin Borsada Alım-Satımının Yapılabilmesi için Gerekli Sözleşme Dizaynı, Piyasanın İşleyişinin Bozulmasını Asgariye İndirmek Amacıyla Alınan Önlemler,

Tokyo Bildirisinin Döviz Cinsinden Türev Kontratlarına Uygulanması

Kolektif Yatırım Modelleri İşletimcilerinin Denetimi ile İlgili Prensipler

Kolektif Yatırım Modellerinin Düzenlemeleri ve Açıklayıcı Beyannameleri ile İlgili Yatırım Yönetimi Prensipleri Hakkındaki Rapor

12) Sigorta Denetimi (IAIS)

Genel Denetim

Sigorta Denetim Prensipleri (Temel Prensipler)

Sigorta Sektörünün Yönetimi ile İlgili Prensipler

Yetki Verilmesi ile İlgili Denetim Standardı

İçerden Denetimle İlgili Standart

Gelişmekte olan Piyasa Ekonomileri için Sigorta Düzenleme ve Denetimi ile İlgili Kılavuzlar

Sınır Ötesi Denetim

Uluslararası Sigortacılar, Sigorta Grupları ve Sınır Ötesi Ticari İşlemlerinin Denetimine İlişkin Prensipler

Anlaşma Beyannamesi Modeli

Risk Yönetimi

Türev Ürünleri ile İlgili Denetim Standardı

Sigorta Şirketlerinin Aktif Yönetimi ile İlgili Denetim Standardı

III. Stratejinin Uygulanması

Yukarıda ayrıntılı bir şekilde ele alınan standartların yaygın olarak kabul görmesi ve daha sonra uygulanmaya konulması kolay olmayacaktır ve iyi tarif edilmiş bir eylem planına ihtiyaç göstermektedir. Bu eylem planı, raporda beş aşamalı bir strateji çerçevesinde ifade edilmiştir. Aslında bu beş aşama birbirini izleyen beş bağımsız süreç olmaktan ziyade, devamlı bir geri besleme sisteminin kullanıldığı aktif ve esnek bir yaklaşımın unsurlarıdır.

1) Standartlar hakkında uluslararası mutabakatı sağlamak ve güçlendirmek

Sağlıklı bir finansal sistem için standartların belirlenmesi ve boşlukların tespit edilmesi
Standartların uygulanmasının denetimi için yöntemler geliştirilmesi
Bilginin uluslararası düzeyde dağıtımı ve ulusal otoritelerin standartların önemi konusunda ikna edilmeleri
Standartların uygulanmasının uluslararası çevrede ve siyasi düzlemde garanti edilmesi
Piyasa aktörlerinden standartların uygunluğu ve doğruluğu konusunda fikir alınması

2) Standartların uygulanmasında ülke koşullarına göre önceliklerin belirlenmesi

Her ülkenin ekonomik koşulları ve finansal sektörün kırılganlığının gözlemlenmesi

Bu gözlemler çerçevesinde, ülkede uygulanan iktisat politikaları ve/veya reform programlarının da dikkate alınarak öncelik verilecek standartların seçilmesi

3) Standartların uygulanması için bir eylem planı hazırlanması ve uygulanması

Standartlara uyumun kamu otoritelerince sağlanması

Hedeflerin, zaman çizelgesinin, kaynak tahsisinin ve teknik yardım ihtiyaçlarının da belirtildiği eylem planının kamuoyuna duyurulması

Teknik yardım ve diğer kamusal teşviklerin sağlanması

4) Standartların uygulanmasının gözlemlenmesi sürecinin geliştirilmesi

Gözleme sürecinde iç denetim

Gözleme sürecinde dış denetimle iç denetimin onaylanması

Eğer gerekiyorsa yeniden teknik yardım sağlanması

5) Bilginin dağıtımı sürecinin geliştirilmesi

Bilginin piyasa ajanlarına dağıtımı sürecinin geliştirilmesi

Görüldüğü gibi bu beş aşamalı strateji, gerek kendi içlerinde, gerekse diğer aşamalardaki unsurlarla yoğun bir geri besleme sürecinin gerekli olduğu çok sayıda alt unsur içermektedir. Bu durumun, uygulamada stratejinin çok daha esnek olabilmesini sağlayacağı umulmaktadır.

IV. Kaynaklar

Uluslararası standartların kabul edilmesi ve uygulanması geniş kaynaklara ihtiyaç gösteren, zorlu bir süreçtir. Burada, kaynakların sağlanması görevi üç gruba düşmektedir. Bu gruplar, ulusal otoriteler, uluslararası finans kuruluşları ve standartları belirleyen kurumların kendileridir. Kaynakların sağlanması ve uluslararası standartların uygulamaya geçirilmesi aşamasında, bu üç grup arasında işbirliği ve ortak bir yönetim alışkanlığının geliştirilmesi son derece önemlidir.

Uluslararası işbirliği ve kaynak ihtiyacının özellikle ön plana çıktığı iki alan vardır. Bu iki alan ‘kapasite oluşturulması’ ve ‘yol gösterici davranış’ olarak adlandırılabilir.

Kapasite oluşturulması: Kurumsal bir kapasite oluşturulması sürecinde özellikle uluslararası standartların etkin bir şekilde uygulanabilmesini sağlayacak planların oluşturulmasına yardımcı olma, teknik yardım ve memurlar için eğitim imkanlarının sağlanması gibi unsurlar ön plana çıkmaktadır.

Kurumsal kapasite oluşturulması konusunda, şimdiye kadar standart sağlayıcı kurumlardan, -özellikle gelişmekte olan ekonomilere yönelik olarak- önemli miktarda kaynak sağlanmış durumdadır. Yine de bu meblağın yeterli olacağını düşünmek, uluslararası standartların etkin bir şekilde uygulanmasını sağlayacak olan toplam kaynak miktarını küçümsemek demektir. Özellikle kaynakların bir kaldıraç etkisi yaratabileceği alanlarda öncelikle uygulanması konusunda çaba gösterilmesi gerekmektedir.

Sağlanacak kaynakların etkin kullanımı konusunda, üç noktaya özellikle dikkat edilmelidir:

Teknik yardım sağlayacak uluslararası kuruluşlar arasında işbirliğini geliştirmek: Halen teknik yardım sağlayan çok sayıda kuruluş vardır ve bu kuruluşlar arasında oldukça gelişmiş bir koordinasyon ve işbirliği alışkanlığı vardır. Bu durumun daha da geliştirilmesi için gerekli koşullar araştırılmalıdır.

Eğitim imkanlarını geniş kitlelere yaymak: Halen, IMF, DB, BIS ve FSF websitelerinde banka denetimi ve sigortacılık ile ilgili ortak eğitim programları hakkında bilgiler bulunmaktadır. İlerleyen aşamalarda, sağlam bir finansal sistem için gerekli olabilecek diğer alanlarda da kurslar planlanması ve eğitim sunmak isteyen bütün kuruluşların cesaretlendirilerek, çabalarını bu websayfasında duyurmaları sağlanacaktır.

Eğitim programlarını eşgüdümlü hale getirmek: Bu eğitimleri sağlayan belli başlı kuruluşların biraraya gelerek; eğitim programlarını, sürelerini ve zamanlamalarını eşgüdümlü hale getirmeleri gerekmektedir. Bu yapıldığı takdirde hem önemli ölçüde tasarruf sağlanacak, hem de eğitimler mümkün olan en geniş kesime erişeceklerdir.

Yol gösterici davranış: Yol gösterici davranış olarak adlandırılan alan ise, uluslararası standartların uygulanacağı ekonominin halihazırda kullandığı standartları ve bunların uluslararası kabul edilmiş standartlarla olan benzerlik ve farklılıklarının tespiti, teknik yardım ihtiyaçlarının belirlenmesi ve daha önce sağlanmış bulunan teknik yardımın etkinliğinin ölçülmesi gibi unsurlardan oluşmaktadır.

V. Teşvikler

Standartların düzenli bir şekilde uygulanabilmesinin en önemli şartlarından biri ulusal otoritelerin ve finans sisteminin yerel unsurlarının, bu standartların uygulanmasının kendi çıkarlarına olduğunu kavramasıdır. FSF raporunda teşvikler, kamusal ve piyasa temelli teşvikler olarak iki ana gruba bölünmüştür. Genellikle birbirini bütünleyen bir nitelik gösteren kamusal ve piyasa kökenli teşviklerin en önemli amaçlarından biri ise ulusal otoriteleri ve finans sisteminin yerel unsurlarını uluslararası standartların uygulanması konusunda bilinçlendirmek olacaktır.

Piyasa temelli teşvikler: Normal piyasa koşullarında finansal piyasaların unsurları, kredi tahsis ve fiyatlama davranışlarında, risk algılarında ve diğer kuruluşların itibarını ölçme gibi tavırlarında zaten veri standartlarından türetilmiş olan bilgileri kullanırlar. Lokal standartlar yerine uluslararası standartların kabul edilmesinden sonra, bilginin kalitesi ve buna bağlı olarak finansal kuruluşların kararlarının doğruluğu risk ölçüm yetenekleri artacaktır. Buna karşın uluslararası standartların sağladığı bilgilerden faydalanabilmeleri için piyasa ajanlarının dört unsura sahip olmaları gerekir. Bu unsurlar aşağıda gösterilmiştir:

Uluslararası standartları tanımak
Standartların sağladığı bilgiye etkin bir şekilde ulaşabilmek
Riskle ilgili tavırlarında bu bilginin faydalı olacağını kabul etmek
Bu standartları risk ölçüm kararlarında düzgün bir şekilde kullanabilmek

Bu nedenle, uluslararası standartlar aracılığıyla sağlanacak olan bilginin etkin olabilmesi için, piyasa ajanlarının bu bilgiyi; portföy yatırım, fiyatlama, kaynak tahsisi, risk ölçümü gibi alanlarda kullanmaları yönünde cesaretlendirilmeleri gerekir.

İlerleyen aşamalarda eğer uluslararası standartların arzu edilen etkinliği sağlamaması durumunda, aşağıdaki unsurların gerçekleştirilmesi gerekir:

Piyasa unsurlarının bilgi ihtiyaçlarının yeniden gözden geçirilmesi
Piyasa unsurlarının bilginin önemi ve kullanımı konusunda bilgilendirilmeleri ve cesaretlendirilmeleri
Standartların uygulanması konusunda kamusal bir gözetim biriminin kurulması

Kamusal teşvikler: Kamusal teşvikler, genellikle piyasa temelli teşvikleri tamamlayıcı bir nitelik arz etmektedir. Piyasa ajanları, uluslararası standartların uygulanmasından sağlanacak olan bilgiyi, tam ve etkin bir şekilde kullanmayı başarsa dahi; kamusal teşviklerin önemi ve tamamlayıcı niteliği azalmaz. Bunun belli başlı iki sebebi vardır.

Zayıf bir finansal sistem, finansal istikrarı, global düzeyde ciddi olarak rahatsız edecek ve olumsuz nitelikte dışsallıklar yaratabilir. Bu dışsallıkların engellenmesi ise, sadece piyasa temelli teşvikler ve piyasa inisiyatifiyle sağlanamaz. Bu noktada kamu kesiminin müdahalesi gerekir.

Piyasa unsurları, doğrudan elde edilen sonuçlara bakan ve amaçsal düşünen bir yapıya sahiptir. Bu nedenle, uluslararası standartların uygulanmasından doğacak olan dışsal ekonominin farkında olmayabilirler. Böyle bir durumda, kamusal teşvikler yerel otoritelerin, uluslararası standartların kabul edilmesi ve uygulanması ile ilgili taahhüdünü yerine getirme konusunda çok faydalı olabilirler.

Kamusal teşvikleri uygularken dikkat edilmesi gereken birkaç nokta vardır. Bunlardan biri, kamusal teşviklerin uygulanmasının, mülkiyet duygusuna karşı bir hal almaması ve özel sektörün ekonomik gelişimine engel olacak bir noktaya varmamasıdır.

Bir diğer önemli nokta ise, uluslararası standartların uygulanması sürecinin basit bir başarılı oldu/ olmadı şablonuna oturtulamayacağıdır. Standartların tam ve mükemmel bir uygulaması söz konusu olamasa bile, uygulandığı kadarıyla o piyasada kullanılan bilginin kalitesini yükseltecektir. Bu durum, yukarıda belirtildiği gibi piyasa unsurları tarafından tam olarak anlaşılamaz.

VI. Sonuç

Finansal sistemin sağlamlığının ve istikrarının global düzeyde sağlanması amacıyla oluşturulan Finansal İstikrar Forumu (Financial Stability Forum) çalışmalarını belli bir noktaya kadar getirmiş ve Mart 2000 tarihindeki toplantıya alt çalışma grupları tarafından kapsamlı bir rapor sunulmuştur. Bu rapor, uluslararası düzeyde sağlıklı bir finansal sistemin çalışabilmesi için gerekli olan uluslararası standartların uygulanmasında ortaya çıkabilecek olan güçlükler ve bu güçlüklerin bertaraf edilmeleriyle ilgilidir. Bu raporda, standartların uygulanmasında karşılaşılacak olan güçlükler, kullanılacak strateji, gerekli kaynakların temini ve etkin bir şekilde kullanımı, standartları belirleyecek ve uygulanmasını denetleyecek olan uluslararası kuruluşlar gibi bir dizi önemli konuda ayrıntılı bilgi ve öneri sunulmaktadır.

Rapor, özellikle uluslararası standartların uygulanmasının kolay bir iş olmadığı, düzenli bir şekilde teşvik ve denetim mekanizmalarıyla desteklenmesi gerektiği, piyasa unsurlarının standartların kendilerine sağlayacağı avantajlar konusunda bilgilendirilmesi, yoğun bir kaynak kullanımının gereği, bu kaynakların etkin bir şekilde kullanılabilmesi için kamu kesiminin, uluslararası finansal kuruluşların ve standart koyucu uluslararası kuruluşların da aralarında bulunduğu bir dizi kurum arasında işbirliği gerektiği gibi bir dizi noktanın altını özellikle çizmektedir.

Bu derleme, yukarıda belirtilen unsurlar hakkında ayrıntılı bir şekilde bilgi verme ve raporun içeriğini mümkün olduğunca okuyucuya aktarma amacını gütmektedir. Bu kapsamda, standartların sınıflandırılması, teşvikler, kaynaklar ve uygulanacak olan strateji başlıkları altında çalışma bölümlenmiş ve okuyucuya sunulmuştur.