ERPakademi

Paranın Makro Ekonomideki Rolü

1-Para Talebi, Para Arzı ve Faiz Haddi (Keynesyen Faiz Teorisi)

Klasik ve neoklasik ekonomistlerce öne sürülen faiz teorisinde, faiz haddi, tasarruf arzı ve yatırım talebinin karşılaştığı sermaye piyasasında oluşmaktadır. Paranın faiz üzerinde etkisi olabileceğini göz önüne almayan klasik ekonomistlerin bu görüşlerine “reel faiz teorisi” denilmektedir.
Keynes, faiz açıklamasında parayı analize sokarak, ekonomideki faiz haddinin para arz ve talebine bağlı olduğunu savunmaktadır. Faiz, tasarruf etmenin değil likiditeden (elde para tutmadan) vazgeçmenin bedelidir. Keynes’e göre faiz, kişilerin paralarını ellerinde tutmaktan vazgeçmeleri karşılığında onlara ödenen bedeldir. Faiz haddi ise, ekonomideki para arz ve talebine bağlıdır.

Keynesyen görüşe göre para talebinin ve para arzının özellikleri

A-Para Talebi (Likidite tercihi)

Para talebi, bir ekonomideki ev halkı ve firmaların, belirli bir anda hemen harcanabilir durumda (cüzdanlarında, bankalarındaki vadesiz mevduat hesaplarında) bulundurmak istedikleri para miktarıdır.
Keynese göre ev halkları ve firmalar 3 farklı güdüyle para talep ederler:
İşlem güdüsü
İhtiyat güdüsü
Spekülasyon güdüsü

a-Muamele (işlem) güdüsüyle para talebi: Günlük işlemler, alışveriş vs. için harcamaya her an hazır durumda tutulan para miktarına denir.
İşlem güdüsüyle para talebini etkileyen en önemli faktörler, gelir düzeyi ve fiyatlar genel düzeyidir.
Fiyatlar genel düzeyi ve gelir düzeyi arttıkça işlem güdüsüyle talep edilen miktarı da artacaktır.
M1 = f (Y1 , F)
b-İhtiyat güdüsüyle para talebi: Gerek ev halkları, gerekse firmaların beklenmedik durumlara (hastalık, kaza vs) karşı ellerinde tutmak istedikleri para miktarına denir.
İhtiyat güdüsüyle para talebi de gelir düzeyi ve fiyatlar genel düzeyi ile doğru orantılı olarak artar.
M1 = f (Y1 , F)
c-Spekülasyon güdüsüyle para talebi: Spekülasyon, piyasadaki fiyat hareketlerinden yaralanarak, bir malı ucuzken satın alıp, pahalılaşınca satmayı ifade eder. Firmalar ve hane halkları işlem ve ihtiyat güdüsü yanında spekülasyon güdüsüyle de para talep ederler.
Spekülasyon güdüsüyle para talebi piyasa faiz haddine karşı son derece duyarlıdır.
M2 =f ( i ) (Faiz düştükçe likidite tercihi artıyor.)
Spekülasyon güdüsüyle para talebi (M2) ile faiz haddi ( i ) arasında ters yönlü bir ilişki vardır.
Faiz haddi yükseldikçe spekülasyon güdüsüyle para talebi artar.
Faiz haddi düştükçe spekülasyon güdüsüyle para talebi düşer.

B-Para Arzı

Keynese göre
“Toplam para arzı = Kağıt para + madeni para + kaydi para”
Toplam para arzı, bir ülkedeki tedavül hacmi olduğuna göre, belirli bir anda (ya da dönemde) bu para miktarı bellidir (stoktur) ve faiz haddine karşı esnekliği sıfırdır.

TCMB’nin para arzını oluşturan kalemler
M1: Dolaşımdaki para + Vadesiz mevduat + Mevduat sertifikası
M2: Vadeli mevduat + Mevduat sertifikası
M2Y: M2 + Yurtiçi döviz tevdiat hesapları
M3A: M2 + Merkez bankalarındaki resmi mevduatlar
M3: M2A + Merkez bankalarındaki diğer mevduatlar

C-Denge Faiz Haddinin Oluşması ve Değişmesi

Bir ekonomide toplam para arzı ile toplam para talebini eşitleyen faiz haddi, denge faiz haddidir. D noktası denge noktasıdır ve ekonomideki faiz haddi i1 düzeyindedir.
Aşağıdaki şekildeki denge kararlı dengedir. Bir an için Para arzı fazlası durumunda, para arzı fazlası tahvile yönelecek, tahvil fiyatları yükselecektir. Tahvil fiyatlarının yükselmesi faiz hadlerinin düşmesine neden olacaktır ki, faiz haddindeki düşüş, para arzı fazlası ortadan kalkana kadar (faiz i2 düzeyine düşene –dengeye gelene– kadar) devam edecektir.
Para talebi fazlası durumunda elde tutulan para miktarını artırmak için tahviller satışa çıkarılacaktır. Tahvil satışlarının artması, tahvil fiyatlarının düşmesine ve dolayısıyla faiz haddinin yükselmesine neden olacaktır. faiz haddindeki yükselme, faiz i1 düzeyine çıkana kadar devam edecektir.

D-Denge Faiz Haddinin Değişmesi ve Likidite Tuzağı

Denge faiz haddinin değişmesi, ancak para arz ya da para talep eğrilerinin kayması sonucunda söz konusu olacaktır.
Bir ekonomide likidite tercihinde bir değişiklik yokken, toplam para arzının artırılması, faiz haddinin düşmesine neden olacaktır Toplam para arzı Ma’dan MIa’ya yükseltildiğinde denge faiz haddi, i1’den i2’ye düşmektedir.
Likidite talep eğrisinin (Mt) belirli bir faiz düzeyinden (i2’den) sonra miktar eksenine paralel olması, toplam para arzının artmasına karşın faiz oranının düşmemesi sonucunu doğurur. Bu olguya likidite tuzağı denir. Faiz haddinin i2 düzeyine inmesinden sonra, para arzı ne kadar artırılırsa artırılsın, elde atıl para tutma nedeniyle katlanılan faiz kaybı çok küçük olduğundan, paranın elde tutulması yeğlenmektedir.

Para arzı sabitken, milli gelirin artması sonucunda toplam para talebi kaymakta ve faiz haddi yükselmektedir. Şekilde görüldüğü gibi, milli gelirin Y1 düzeyindeyken artarak Y ,Y düzeyini alması halinde, toplam para talebi eğrisi, Mt1 konumunu değiştirerek Mt2 ve Mt3 konumunu almıştır. Toplam para arzı (Ma) sabitken, toplam para talebinin artışı karşısında, i1 düzeyindeki faiz haddi i2’ye ve nihayet i3’e yükselmektedir.
Para arzı sabitken, milli gelirin artması sonucunda toplam para talebi kayar ve faiz haddi yükselir.

Para arzı artınca faiz haddi düşüyor.
Para talebi artarken faiz haddi yükseliyor. Milli gelir artarken faiz haddi yükselir.
Milli gelir artarken para talebi artar.

E-Para Arzının Değişmesinin
Toplam Talep, Fiyatlar Genel Düzeyi ve Milli Gelir Üzerindeki Etkisi

a-Toplam Para Arzındaki Artışın Faiz Haddi ve Yatırımlar Üzerindeki Etkisi
Bir ekonomide toplam para arzının artması (para talep eğrisi sabitken) faiz haddinin düşmesine neden olacaktır. faiz haddindeki azalma ise yatırımları uyararak, ekonomideki yatırımların artması sonucunu doğuracaktır.

Para arzı artınca; faiz haddi düşüyor, yatırımlar artıyor.
Para arzı düşünce; faiz haddi artıyor, yatırımlar düşüyor.

b-Yatırımdaki Artışın Milli Gelir ve Fiyatlar Genel Düzeyi Üzerindeki Etkisi
Faiz haddinin i1’den i2’ye düşmesi sonucunda yatırımdaki artış (D) toplam harcamalar eğrisinin yukarı doğru kaymasına ve milli gelir düzeyinin yükselmesine ve bu olgunun fa toplam talep (TT) eğrisini artırarak, ekonomideki fiyatlar genel düzeyinin yükselmesine neden olmaktadır.

Toplam harcama eğrisinin yatırımdaki artışla D konumundan DI konumuna geçmesi sonucu, toplam talep eğrisi de TT konumundan TT1 konumunu almakta (toplam arz sabittir) fiyatlar genel düzeyi f1’den f2’ ye yükselmektedir.
Para arzının artışı, milli gelirin ve fiyatlar genel düzeyinin yükselmesine neden olmaktadır.
FİYAT HAREKETLERİ

1998 yılı Programının “öncelikli hedefi” faiz dışı kamu kesimi finansman dengesinde ciddi bir iyileşme ve enflasyonla mücadeledir. 1998 yılı Programının “öncelikli hedefi” faiz dışı kamu kesimi finansman dengesinde ciddi bir iyileşme gerçekleştirmek ve enflasyonla mücadeledir. Bu amaçlar doğrultusunda belirlenen üçer aylık bütçe, iç borçlanma ve parasal hedeflere yılın ilk yarısında önemli ölçüde ulaşılması ve beklendiği şekilde yurtiçi talepte ortaya çıkan daralma fiyat artış hızlarının yavaşlamasına da yansımıştır. Ayrıca, memur maaş ve ücretlerin belirlenmesinde enflasyon hedefinin göz önünde bulundurulması, 1997 yılında % 104,7 olan ortalama tarımsal destekleme fiyat artışının 1998 yılında %53,8′e gerilemesi, başta ham petrol olmak üzere ithal girdi fiyatlarındaki gerilemeler ve döviz kurundaki değişmenin fiyat artışları ile uyumlu bir çerçevede gelişmesi politikasının sürdürülmesi de fiyat artış hızlarındaki yavaşlama üzerinde etkili olmuştur.
Fiyat artış hızındaki düşme trendi Temmuz ve Ağustos aylarında da devam etmiştir. Fiyat artış hızındaki düşme trendi Temmuz ve Ağustos aylarında da devam etmiştir. Rusya’da ortaya çıkan ekonomik ve mali kriz yurtiçi mali piyasalarda açtığı belirsizliğin yanı sıra tarım sektörü ve kamu imalat sanayindeki yüksek oranlı artışlar, 1998 yılı Eylül ayında Toptan Eşya Fiyatları aylık artış hızının beklentilerin üzerinde gerçekleşmesinde etkili olmuştur. Ancak Ekim-Aralık döneminde Toptan Eşya Fiyatları aylık artış hızında gözlenen göreli düşüş esas olarak imalat sanayii fiyat artış hızındaki yavaşlamadan kaynaklanmıştır.
  Türkiye yaklaşık 20 yıldır gelişme eğilimine bağlı olarak aşamalı bir enflasyonun içinde, üç yıl hariç (1980-%107, 1994-%154, 1998 Ocak-%101,2), iki haneli bir enflasyon yaşamaktadır.
1998 yılının başında “Üç Yıllık Enflasyonla Mücadele Programı” hayata geçirilmiştir. 1997 yılı sonunda %90′lara ulaşan Toptan Eşya Fiyat Endeksi (TEFE) ve %99′lara ulaşan Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) sonucunda, 1998 yılının başında “Üç Yıllık Enflasyonla Mücadele Programı” hayata geçirilmiştir.
  1997 ve 1998 yıllarında aylık olarak gerçekleşen TEFE ve TÜFE değerleri aşağıda verilmiştir:
TABLO 12: TOPTAN EŞYA FIYAT ENDEKSI (1994=100)
Bir Önceki Aya Göre Yüzde Değişim

  1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
1997 5,6 6,2 6,0 5,5 5,2 3,4 5,3 5,3 6,3 6,7 5,6 5,4
1998 6,5 4,6 4,0 4,0 3,3 1,6 2,5 2,4 5,3 4,1 3,4 2,5
Kaynak: DİE
TABLO 13: TOPTAN EŞYA FİYAT ENDEKSİ (1994=100)
Bir Önceki Yılın Aynı Ayına Göre Yüzde Değişim

  1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
1997 78,0 78,6 77,0 72,8 74,6 75,7 80,7 83,4 85,4 87,5 88,4 91,0
1998 92,5 89,6 86,0 83,3 79,9 76,7 72,1 67,4 65,9 62,0 58,6 54,3
Kaynak: DİE

1998 yılının başlarında oldukça yüksek seviyelere ulaşan TEFE daha sonraki aylarda düşme eğilimi göstermiştir.
1998 yılının Kasım ayında TEFE artış hızı beklentilerin gerisinde kalarak %3,4, Aralık ayında da %2,5 olmuştur. 1998 yılının Ocak ayında bir önceki yılın aynı ayına göre %92,5 gibi oldukça yüksek seviyelere ulaşan TEFE, daha sonraki aylarda düşme eğilimi göstermiş ve Kasım ayında %58,6 olduktan sonra Aralık ayında da bu eğilim devam etmiş ve %54,3 olarak gerçekleşmiştir.
Yine TEFE’nin bir önceki aya göre yüzde değişimlerine baktığımızda 1998 yılının ilk ayında bir önceki aya göre %6,5 olan fiyat artışları, daha sonra Haziran ayında %1,6′ya kadar düşmüş, Temmuz ayında biraz artarak %2,5 olarak gerçekleşmiş, ancak Eylül ayında şaşırtıcı bir biçimde %5,3′e yükselmiştir. Eylül ayındaki bu yüksek artış sonucunda hükümet, %50 olan yıl sonu hedefini %58′e yükseltmiştir. Hükümet bu hedefi gerçekleştirebilmek için uyguladığı kamu malı zamlarını frenleme yöntemini yılın başlarında yoğun olarak kullanmış, ancak daha sonra bu yöntem gevşetilmiş ve enflasyonla mücadeleye aynı kararlılıkla devam edilmesi tehlikeye girmiştir. 1998 yılının Kasım ayında TEFE artış hızı beklentilerin gerisinde kalarak %3,4, Aralık ayında da %2,5 olmuştur. 1998 Aralık ayındaki %2,5′lik artışın 0,3′ü devlet sektöründeki fiyat artışlarından, 2,2’si de özel sektördeki fiyat artışlarından kaynaklanmıştır. Yine bu artışın 0,7’si Tarım, Avcılık, Ormancılık ve Balıkçılık Sektöründen, 1,7’si İmalat Sanayi Sektöründen, 0,1′i de Elektrik, Gaz ve Su Sektöründen kaynaklanmıştır.
  1998 yılının ilk aylarında %100′lerde seyreden Tüketici Fiyatları Endeksi (TÜFE) daha sonraki aylarda düşme eğilimine girerek, aynı yılın Kasım ayında bir önceki yılın aynı ayına göre %72,8 ve Aralık ayında da yine bir önceki yılın aynı ayına göre %69,7 olmuştur. 1997 yılının Kasım ayında bu değer %95,8 ve Aralık ayında da %99,1 olarak gerçekleşmiştir.
1998 yılının Aralık ayında TÜFE artış hızı % 3,3 olarak gerçekleşmiştir.
1998 yılının Aralık ayında 12 aylık TÜFE artış hızı %69,7 olarak gerçekleşmiştir. Tüketici fiyatları 1997 yılı Aralık ayında bir önceki aya göre %5,1 oranında artarken, 1998 yılının Aralık ayında tüketici fiyatları artış hızı % 3,3 olarak gerçekleşmiştir. Bu artışın “Ana Harcama Grupları”itibariyle 0,7’si Gıda, İçki, Tütün grubundan, 0,3′ü Giyim ve ayakkabı grubundan, 1,3′ü Konut grubundan, 0,3′ü Ev Eşyası grubundan, 0,3′ü Ulaştırma grubundan, 0,1′i Eğlence ve Kültür grubundan, 0,1′i Lokanta, Pastane ve Otel grubundan, 0,2’si de Çeşitli Mal ve Hizmetler grubundan kaynaklanmıştır.
1997 yılının Aralık ayında %99,1 olan tüketici fiyatları 12 aylık artış hızı, 1998 yılının Aralık ayında % 69,7 seviyesinde gerçekleşmiştir.
TABLO 14: TÜKETİCİ FİYAT ENDEKSİ (1994=100)
Bir Önceki Aya Göre Yüzde Değişim

  1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
1997 5,9 5,7 5,4 6,6 4,7 2,9 6,3 6,2 7,3 8,3 6,6 5,1
1998 7,2 4,4 4,3 4,7 3,5 2,4 3,4 4,0 6,7 6,1 4,3 3,3
Kaynak: DİE
TABLO 15: TÜKETİCİ FİYAT ENDEKSİ (1994=100)
Bir Önceki Yılın Aynı Ayına Göre Yüzde Değişim

  1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
1997 75,7 77,7 77,3 77,2 77,5 78,0 85,2 87,8 89,9 93,2 95,8 99,1
1998 101,6 99,3 97,2 93,6 91,4 90,6 85,3 81,4 80,4 76,6 72,8 69,7
Kaynak: DİE

Tablo 1 – FİYAT ENDEKSLERİNDE DEĞİŞMELER
(1994=100) (%)
 
  Aylık Yüzde Değişme        
  (Bir ay öncesine göre) 12 Aylık Yüzde Değişme
  TEFE Tüketici TEFE Tüketici
  Genel Kamu Özel Fiyatları Genel Kamu Özel Fiyatları
1993 Aralık (*) 2,9 2,3 3,1 3,6 60,3 55,2 62,5 71,1
1994 Aralık (*) 8,3 12,2 6,8 6,3 149,6 149,4 149,6 125,5
1995 Aralık (*) 4,1 2,9 4,5 3,5 64,9 48,2 71,8 78,9
1996 Aralık 3,9 3,2 4,2 3,4 84,9 101,4 80,5 79,8
1997 Aralık 5,4 5,7 5,3 5,1 91,0 97,5 89,0 99,1
1998 Aralık 2,5 1,3 2,8 3,3 54,3 35,6 60,1 69,7
1999 Ocak 3,6 3,3 3,7 4,8 50,0 36,9 53,9 65,9
    Şubat 3,4 2,9 3,5 3,2 48,3 39,7 50,7 63,9
    Mart 4,0 5,6 3,6 4,1 48,2 45,9 48,9 63,5
    Nisan 5,3 6,8 4,9 4,9 50,0 53,2 49,2 63,9
    Mayıs 3,2 6,1 2,4 2,9 50,0 58,1 47,8 63,0
    Haziran 1,8 6,3 0,5 3,3 50,3 62,3 47,1 64,3
    Temmuz 4,0 10,5 2,0 3,8 52,4 74,1 46,5 65,0
    Ağustos 3,3 6,2 2,3 4,2 53,7 79,2 46,7 65,4
    Eylül 5,9 7,6 5,3 6,0 54,4 81,0 47,1 64,3
    Ekim 4,7 5,0 4,6 6,3 55,2 86,1 46,9 64,7
    Kasım 4,1 6,4 3,3 4,2 56,3 93,2 46,3 64,6
    Aralık 6,8 14,1 4,3 5,9 62,9 117,7 48,4 68,8
2000 Ocak 5,8 3,9 6,5 4,9 66,4 119,1 52,5 68,9
    Şubat 4,1 2,7 4,6 3,7 67,5 118,7 54,1 69,7
    Mart 3,1 2,8 3,2 2,9 66,1 112,8 53,6 67,9
    Nisan 2,4 1,1 2,9 2,3 61,5 101,4 50,7 63,8
    Mayıs 1,7 1,2 1,9 2,2 59,2 92,2 49,8 62,7
    Haziran 0,3 1,9 -0,3 0,7 56,8 84,3 48,6 58,6
    Temmuz 1,0 1,4 0,9 2,2 52,3 69,1 46,9 56,2
    Ağustos 0,9 0,8 1,0 2,2 48,9 60,5 45,0 53,2
    Eylül 2,3 1,5 2,6 3,1 43,9 51,4 41,4 49,0
    Ekim 2,8 1,6 3,2 3,1 41,4 46,4 39,6 44,4
    Kasım 2,4 1,9 2,6 3,7 39,1 40,3 38,7 43,8
    Aralık 1,9 1,5 2,0 2,5 32,7 24,7 35,7 39,0
2001 Ocak 2,3 1,4 2,7 2,5 28,3 21,7 30,8 35,9
    Şubat 2,6 1,8 2,9 1,8 26,5 20,6 28,7 33,4
    Mart 10,1 12,3 9,3 6,1 35,1 31,7 36,3 37,5
    Nisan 14,4 21,5 11,8 10,3 50,9 58,3 48,2 48,3
    Mayıs 6,3 6,9 6,1 5,1 57,7 67,2 54,3 52,4
    Haziran 2,9 5,8 1,7 3,1 61,8 73,5 57,4 56,1
 
(*) 1987=100 yılı indeks