PİYASA KAVRAMLARI, ÇEŞİTLERİ, ÖZELLİKLERİ

PİYASA KAVRAMLARI, ÇEŞİTLERİ, ÖZELLİKLERİ

İktisadi açıdan piyasa, alıcı ve satıcıların birbirleri ile karşılıklı iletişim içinde oldukları ve mübadelenin meydana geldiği yer olarak tanımlanır. Piyasa kavramı genellikle teorik ve mekandan soyutlanmış bir kavramdır. Piyasa kavramı somut olarak düşünülürse, daha çok borsa olarak tanımlanabilir. Borsa hangi türde olursa olsun, arz ve talebin karşılaştığı bir mekandır.

Piyasa bir ülkenin sınırları içinde ise ve o ülkede yapılan işlemleri kapsıyorsa buna iç piyasa (domestic market), işlemler ülke sınırlarını aşıyorsa buna da uluslararası piyasa (international market) denir.
Mali Piyasa

Bir ülkede fon kullananlar ile fon arz edenler arasında fon akımlarını düzenleyen kurumlar, akımı sağlayan araç ve gereçler ile bunları düzenleyen hukuki ve idari kurallardan oluşan yapıya mali piyasa denilebilir. Tanımdan da anlaşılacağı gibi, mali piyasa para ve sermaye piyasalarından daha geniş ve bu piyasaları da kapsamına alan bir kavramdır.

Mali piyasa beş ana unsurdan oluşmaktadır.

a) Tasarruf sahipleri (fon arz edenler),
b) Yatırımcılar (fon talep edenler),
c) Yatırım ve finansman araçları,
d) Yardımcı kuruluşlar,
e) Hukuki ve idari düzen olarak sıralanabilir.

Para Piyasası (Money Market)

Kısa vadeli fon arz ve talebinin karşılaştığı piyasaya “para piyasası” denir. Para piyasasının tipik özelliği kısa vadeli fonlardan oluşmasıdır. Para piyasalarında vade genellikle bir yılı aşmaz.

Para piyasasından sağlanan fonlar kredi olarak işletmelerin dönen varlıklarının finansmanında kullanılır. Para piyasasının araçlarını ticari senetler; kaynaklarını çeşitli mevduat oluşturmaktadır.

Para piyasasının kendi içinde örgütlenmiş ve örgütlenmemiş para piyasası olarak da bir ayrımı yapılabilir. Örgütlenmiş para piyasası bir bankalar sistemidir. Çünkü işletmelerin nakit ihtiyacı çoğunlukla ticari bankalar tarafından karşılanmaktadır. Örgütlenmemiş para piyasası banka sisteminin dışında kalan piyasadır. Bankalar dışındaki kişi ve kuruluşlar da bazen işletmelere kısa vadeli fon sağlarlar.

Sermaye Piyasası (Capital Market)

a) Özellikleri
En genel tanımıyla sermaye piyasası orta ve uzun vadeli fon arz ve talebinin karşılaştığı piyasadır. Sermaye piyasası mali piyasa kavramından daha dar ve teknik bir nitelik taşır ve genellikle mali piyasa kavramı içinde yer alır.

Sermaye piyasasının tipik özelliği ve para piyasasından ayrıldığı en belirgin niteliği bu piyasanın orta ve uzun vadeli fonlardan oluşmasıdır. Bu vade bir yıldan fazla olmalıdır. Sermaye piyasasından sağlanan krediler genellikle, işletmelerin bina, makina ve teçhizat gibi duran varlıklarının finansmanında kullanılır.

Para piyasasında olduğu gibi, sermaye piyasasının kaynakları da tasarruf sahiplerinin birikimleridir. Sermaye piyasasının en önemli ve yaygın araçları hisse senetleri ve tahvillerdir.

b) Çeşitleri
Sermaye piyasının bir bölümlendirmesini yapmak gerekirse aşağıdaki gibi bir ayırım yapılabilir.

Birincil Piyasa (Primary Market)
Hisse senedi ve tahvil gibi menkul değerleri ihraç eden şirketler ile alıcıların yani tasarruf sahiplerinin doğrudan doğruya karşılaştıkları piyasalardır. Buna hisse senetleri ile tahvillerin ilk kez sürülüp “ihraç”tan alındığı piyasa da denilebilir. Arada şirketin bizzat bulunmayıp bir banka ya da aracı kurumun bulunması bu alımın birincil piyasadan olmasına engel değildir.

İkincil Piyasa (Secondary Market)
Menkul kıymetleri ihraçtan alanlar, bunları tekrar paraya çevirmek istediklerinde, hisse senetlerinde hiçbir zaman, tahvillerde ise vadeden önce bunları ihraç eden kuruluşa müracaat edemezler. İkincil piyasa bu durumdaki menkul kıymetlerin paraya çevrilmesini sağlayan piyasadır ve menkul kıymet borsaları bu piyasayı tanımlamada en iyi örnektir.

İkincil piyasa, menkul kıymetlerin likiditesini arttırarak birincil piyasaya talep yaratır ve gelişmesini sağlar. İkincil piyasanın en iyi teşkilatlanmış bölümü menkul kıymet borsalarıdır. Bunun haricinde sermaye piyasası iyi gelişmiş ülkelerde bir de “over the counter” (tezgah üstü) borsa dışı piyasa vardır.

Birincil piyasa daha çok sermaye piyasası bilinciyle, ikincil piyasa ise menkul kıymetler piyasası bilinciyle çalışır. Birincil piyasada uzun vadeli fonların tasarruf sahibinden firmalara intikali söz konusudur ve birincil piyasada yapılan tahvil ve hisse senedi satışları sonucunda firmaya yeni sermaye girer. Oysa ikincil piyasada el değiştiren menkul kıymetlerden sağlanan fonların bunları çıkaran şirketle bir ilgisi yoktur.

Para Piyasası ile Sermaye Piyasası Arasındaki İlişkiler

Geniş anlamdaki sermaye piyasası kavramına para piyasası da dahil olmaktadır. Bu durumda gerek kredi arzı, gerekse kredi talebi para piyasasından sermaye piyasasına ya da sermaye piyasasından para piyasasına kolayca kayabilir. Faiz haddi iki piyasa arasındaki fon akımını ayarlayan bir düzenleyici olmaktadır.

Fon arz edenler, kendi yatırım politikalarını ve elde etmeyi umdukları gelire bağlı olarak yatırılabilir fonları bu piyasalardan birine veya her ikisine yönlendirilebilirler.
Fon talep edenler de, ihtiyaç duydukları kredinin türüne göre her iki piyasadan borçlanabilirler. Bazı aracı kuruluşlar, özellikle bankalar hem para, hem de sermaye piyasası işlemleri yapabilirler ve her iki piyasada çalışabilirler.
Para piyasası ile sermaye piyasasında cari faiz hadleri değişik olmakla birlikte birbirleriyle ilişkilidir. Fonlar genellikle düşük faiz haddinden yüksek olana doğru kayar. Para piyasasında meydana gelen bir faiz oranı artışı, sermaye piyasasına da etki eder.

İSTANBUL MENKUL KIYMETLER BORSASI (İMKB)

Borsa’nın Tanımı ve Görevleri

Borsa’nın Tanımı
Borsalar, borsada işlem görmesi kabul edilen menkul kıymetlerin alım-satımının KHK’da yazılı esaslar dairesinde, belli kurallara göre düzen içinde yapılmasını sağlayan, oluşan fiyatların ilanına yetkili, tüzel kişiliği haiz kamu kurumlarıdır. Borsalar, SPK’nın teklifi üzerine Bakanlığın izni ile kurulur.
Kanuna göre, Sermaye piyasası araçlarının işlem göreceği borsalar, özel kanunlarında yazılı esaslar çerçevesinde teşkilâtlanarak, menkul kıymetlerin ve diğer sermaye piyasası araçlarının güven ve istikrar içinde, serbest rekabet şartları altında kolayca alınıp satılabilmesini sağlamak ve oluşan fiyatları tespit ve ilân etmekle yetkili olarak kurulan kamu tüzel kişiliğini haiz kurumlardır. (Sermaye Piyasası Kanunu md. 40)

İstanbul Menkul Kıymetler Borsası (İMKB), Menkul Kıymetler Borsaları Hakkında 91 sayılı KHK uyarınca kurulmuş, yetkilerini kendi sorumluluğu altında bağımsız olarak kullanan ve Sermaye Piyasası Kurulu’nun gözetim ve denetimi altında olan tüzel kişiliği haiz bir kamu kurumudur
İMKB, resmi çalışma günlerinde faaliyette bulunur. İMKB aynı zamanda, bir meslek kuruluşudur. Her meslek kuruluşu gibi üyeleri vardır.

Borsa Üyeleri
Borsaya üye olabilecek, yani Borsa’da işlem yapabilecekler SPK’dan faaliyetleri için Yetki Belgesi almış;

a) Yatırım ve kalkınma bankaları,
b) Ticari bankalar,
c) Aracı kurumlar’dır.

Borsanın üst karar organı Borsa üyelerinden oluşan genel kuruldur. Genel kurul, Başkan dışındaki 4 Yönetim Kurulu üyesini seçer, Borsa Başkanı aynı zamanda yönetim kurulu başkanıdır ve müşterek kararname ile tayin edilir.

İstanbul Menkul Kıymetler Borsası, Genel Kurul, Yönetim ve Denetleme Kurulu ile Komiteler ve Borsa Başkanı ile Borsa Başkanı’ na bağlı Başkanlık Teşkilatından oluşur

İMKB’nin Görev ve Yetkileri

İMKB’nin başlıca görev ve yetkileri aşağıda gösterilmiştir

a) Menkul kıymetlerin Borsa kotuna alınması ile ilgili başvuruları, Kotasyon Yönetmeliği’nde belirtilen esaslar dahilinde incelemek, ek bilgi ve belgeler istemek, başvuruları değerlendirmek ve karara bağlamak.

b) Kanuni gerekler yerine getirilerek para, kambiyo ve kıymetli maden ve taşlar ile vadeli işlemlerle ilgili piyasalar açmak.

c) Borsa’da işlem görebilecek menkul kıymetler için türlerine göre menkul kıymetler pazarları oluşturmak, bu pazarlarda işlem görecek menkul kıymetleri belirlemek ve Borsa bülteninde yayınlamak, pazarlara Borsa binasında yer tahsis etmek

d) Borsa’da pazarların çalışma gün ve saatlerini belirlemek ve Borsa bülteninde ilan etmek

e) Borsa pazarlarında yapılan işlemler sonucunda oluşan fiyatları ve bu fiyatlardan yapılan toplam işlem miktarlarını seans bitiminde ilan etmek

f) Borsada yapılan alım, satım işlemlerini güven ve istikrar içinde serbest rekabet şartları altında kolayca ve düzenli bir şekilde yürütülmesini sağlamak, bu kuralların dışına çıkan Borsa üyelerine “İ.M.K.B. Yönetmeliği”nde belirtilen müeyyideleri uygulamak

g) Borsa’da olağan dışı menfi gelişmelerin meydana gelmesi halinde, mevzuatın verdiği yetkiler içinde gerekli önlemleri almaktır.

KOTASYON VE BORSA’DA IŞLEM GÖRME

Genel Anlamda Kotasyon

Kotasyon’un Tanımı

Kotasyon, menkul kıymetler borsalarındaki sürekli işlem görmesi talep edilen sermaye piyasası araçlarının ilgili borsa yönetmeliklerindeki şartları taşımaları durumunda ilgili Pazar listesine kayıt edilmesi ve işlem görmesinin kabul edilmesidir.

Menkul kıymetler borsalarında alım satıma konu olabilecek sermaye piyasası araçlarının, ilgili borsa yönetmeliğinde işleyiş esasları belirlenen pazarlara kote edilmiş olması şarttır. Bir ortaklığın borsa kotuna alınan sermaye piyasası aracı, kota alındığı ilgili pazarda işlem görür.

Menkul kıymetler borsalarında, sahiplerine ortaklık veya alacaklılık hakkı veren menkul kıymetler ve diğer sermaye piyasası araçları ilgili borsa pazarına kote edilip sürekli işlem görebilir. Kote edilmeyen menkul kıymetler ise oluşturulan özel pazarlarda (Kot dışı pazar) işlem görebilir.

Bir ortaklığın, borsanın bir pazarına kote edilecek sermaye piyasası araçlarının sahiplerine eşit haklar vermesi gerekir. Yönetime katılma, yönetim kuruluna üye seçme, oy kullanma, kardan pay alma, tasfiyeden pay alma bakımından farklı haklara sahip ortaklık hakkı taşıyan menkul kıymetler aynı işlem bölümünde işlem göremez.
Kotasyonun Şirketler, Borsalar ve Sermaye Piyasaları Açısından Önemi

Günümüzde ticari, sınai veya hizmetler konusunda faaliyet gösteren ekonomik sektörlerde hızlı bir değişim ve gelişme süreci yaşanmaktadır. Şirketler böyle bir ortama uyum sağladıkları ölçüde gelişmelerini sürdürme şansına sahiptirler. Günümüzde şirketler hangi sektörde olursa olsunlar gerek iç piyasada gerek dış piyasada yoğun rekabet ortamında faaliyet sürdürmektedirler. Bununla birlikte; Türkiye’nin Avrupa Topluluğu ile Gümrük Birliği Anlaşması yapmış olması nedeniyle, şirketlerin halihazırda teknolojilerinden daha yeni teknoloji kullanmaları, kapasitelerini mümkün olduğunca ekonomik ölçeklere getirmeleri, ürün ve hizmet kalitelerini daha fazla geliştirerek aynı zamanda oluşacak talep canlılığına cevap verebilecek bir yapıya kavuşmaları gerekmektedir. Diğer bir ifade ile böyle bir ortamda ayakta kalmak ve gelişmek; daha kaliteli, daha düşük maliyetle ve tam zamanında üretmek ile mümkün olacaktır. Bunu sağlamanın yolu da gelişen teknolojiyi işletmelerde kullanmaktan, yani yatırım yapmaktan geçmektedir. Yatırım için gerekli kaynağın temininde iki yol vardır. Birincisi şirketlerin özkaynakları ile finansman yolunu seçmesi, ikincisi ise; yabancı kaynaklar ile finansman (dış kaynaklardan) yani kredi veya benzeri bir şekilde borçlanma yolunu seçmesidir. Türkiye’de kredi faizlerinin yüksek olması ve istikrarlı olmaması sağlıklı finansmanı zorlaştırmaktadır. Bu nedenlerle şirketler bu fonu, halihazırdaki ortaklarından veya yeni ortaklar bularak sağlayabilirler. Bunun ise en rasyonel yol şirketlerin hisse senetlerini halka arz etmeleri ve Borsa’ya kote ettirmeleridir.
Diğer taraftan; kotasyon, piyasa düzenleyicisinin sermaye piyasalarındaki kontrol ve denetimini kolaylaştırır, kamunun aydınlatılmasına ve menkul kıymet arzının kontrolüne imkan bırakır. Borsalar açısından kotasyon; adil ve dürüst pazarlar açılmasına imkan tanır. Kotasyon’un kamunun bilgilendirilmesi ve borsalara gelir kaynağı olma fonksiyonları vardır.

Şirketler açısından Kotasyon’un ( Borsa’da işlem görmenin ) faydalarını aşağıdaki başlıklar altında sıralayabiliriz:

a) Şirketin hisse senetlerine likidite yaratma: Şirketlerin hisse senetlerinin Borsa’da işlem görmeye başlamasıyla birlikte; organize bir piyasada arz ve talebe göre hisse senedinin fiyatı oluşacağından, şirket ortakları elindeki hisselerinin değerini bilebilmekte ve rasyonel bir şekilde elden çıkarma veya yeniden alma imkanına kavuşabilmektedirler. Borsa’da işlem gören hisse senetleri bir piyasa değerine sahip olduğundan, rahatlıkla teminat olarak kabul görmektedir.

b) Finansman temin etme: Şirketlerin sermaye artırımı yoluyla halka açılması durumunda ucuz maliyetli fon temin edilmekte, ayrıca şirketlerin hisse senetlerinin Borsa’da işlem görmeye başladıktan sonraki aşamada, sermaye artırımlarında ortaklar rüçhan haklarını kullanma yolunu tercih etmekte, yada rüçhan hakları şirketler tarafından kısıtlanarak tekrar halka arz edilmekte böylece şirketler öz kaynaklarını güçlendirmektedir.

c) Kurumsallaşma: Şirketlerin hisse senetlerinin Borsa’da işlem görmeye başlaması ile birlikte belli kurallara uyum sağlamak ve geniş kamu sorumluluğu kurumsallaşma gereğini doğurmaktadır.

d) Kredibilite : Şirketlerin hisse senetlerinin Borsa’da işlem görmesi bankacılık ve para piyasası nezdindeki kredibiliteyi artırmakta, daha ucuz ve kolay kredi imkanlarına kavuşmaktadırlar.

e) Globalleşme (Küreselleşme) : Şirketlerin hisse senetlerinin Borsa’da işlem görmeye başlaması ile birlikte, şirketler yabancı ülkelere kolayca menkul kıymet ihraç edebilir ve o ülkede menkul kıymetlerini kote ettirerek işlem görmesini sağlayabilirler. Böylece, yurtdışı piyasalara erişebilirler. Menkul kıymetleri bir Borsa’da kote olan şirketlerin yabancı ortak bulması ve joint venture tipi ortak girişimler kurabilmesi mümkün olmaktadır.

f) Tanınma: Kotasyon, şirketlerin kamuoyunda daha yakından tanınmasını ve ürünlerinin reklamasyonunun artmasını, markasının da herkesçe bilinmesini mümkün kılmaktadır.

g) Vergi Avantajı: 20.08.1999 tarih ve 99/13230 karar numaralı Bakanlar Kurulu Kararı ile kar paylarından yapılan Gelir Vergisi tevkifatı oranı “halka açık anonim şirketler” için %5 “diğerleri” için ise %15 olarak belirlenmiştir.

Istanbul Menkul Kıymetler Borsası’nda Genel Kotasyon Esasları

Menkul kıymetlerin borsa kotuna alınması ve menkul kıymetlerin Borsa’da işlem görmesi ile ilgili yapılan başvuruların incelenmesi ile hisseleri işlem gören şirketlerin izlenmesi başlıca kotasyon faaliyetleridir. Ayrıca I.M.K.B.’nda menkul kıymetlerin işlem göreceği pazarların oluşturulması ve işlem gören menkul kıymetlerin sağlıklı bir piyasada alınıp satılmasını sağlayacak ve fiyatlarını etkileyebilecek önemli bilgilerin ve gelişmelerin takibi ve kamuya duyurulmasına ilişkin işlemler de kotasyon faaliyetlerine paralel olarak yürütülmektedir.

18.09.2001 tarihi itibariyle, hisse senetleri İ.M.K.B.’de işlem gören şirket sayısı, 310 olup, bunlardan 279 şirketin hisse senetleri Ulusal Pazar’da, 13 şirketin hisse senetleri Bölgesel Pazar’da, 18 şirketin hisse senedi ise Gözaltı Pazarı’nda işlem görmektedir.

Menkul kıymetlerin Istanbul Menkul Kıymetler Borsası kotuna alınması, kotta kalması, kottan geçici ve sürekli çıkarılması, Borsa pazarlarında işlem görmesi ve işlemlerin sürekli veya geçici olarak durdurulması esaslarını düzenlemek; menkul kıymetlerin sağlıklı ve etkin bir piyasada açıklık ve dürüstlük içinde işlem görmesini sağlamak üzere menkul kıymetleri Borsa kotunda bulunan ve/veya Borsa Pazarlarında işlem gören ortaklıkların uyması gereken kurallar ile Borsa’ya verilmesi gereken bilgi ve belgeleri belirlemek amacıyla çıkarılan Istanbul Menkul Kıymetler Borsası Kotasyon Yönetmeliği 13 Mart 1995 tarih ve 22226 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

Menkul kıymetleri Borsa kotuna alınacak veya alınmış ortaklıklar, menkul kıymetleri Borsa Pazarlarında işlem görecek veya gören ortaklıklar, kotasyon başvurusu yapan kuruluş ve ortaklıklar bu Yönetmelik hükümlerine tabidir.
Halka Arz ve Borsa’da Işlem Görme

Bir şirketin hisse senetlerinin Borsa’da işlem görebilmesi için öncelikle hisse senetlerinin halka arz edilmiş olması gereklidir.
Şirketler ve Halka Arz

Sermaye Piyasası Kanunu açısından, halka arz, sermaye piyasası araçlarının satın alınması için her türlü yoldan halka çağrıda bulunulmasını; halkın bir anonim ortaklığa katılmaya veya kurucu olmaya davet edilmesini; hisse senetlerinin borsalar veya teşkilatlanmış diğer piyasalarda devamlı işlem görmesini; SPK’na göre halka açık anonim ortaklıkların sermaye artırımları dolayısıyla paylarının veya hisse senetlerinin satışını ifade eder.
Hisse senetlerini halka arz etmek suretiyle halka açılan ve hisse senetleri Borsa’da işlem gören şirketler, halka arz yoluyla bir yandan sermayenin tabana yayılmasını sağlamakta, diğer yandan alternatif finansman yöntemleri arasında en ucuz kaynak niteliğinde olan fonlar ile yeni yatırımlara girebilme olanağına kavuşmakta, tasarrufçunun atıl fonlarını aktif hale getirmekte, kısa vadeli fonların uzun vadeli fonlara dönüşmesini sağlamaktadırlar. Halka açık şirketlerin hisse senetlerinin Borsa’da işlem görmesi gerek şirkete gerekse şirket ürünlerine yaygın tanınma ve prestij avantajı sağlamaktadır.

Halka açık şirketler, çeşitli vergi istisnalarından yararlanma imkanına sahiptirler. Gelir Vergisi Kanunu’nun 94/6-B maddesi uyarınca kurum kazancından,

- Halka açık anonim şirketlerde % 5

- Diğerlerinde % 15 oranında gelir vergisi tevkifatı yapılmaktadır.

Borsa’da işlem görme ile birlikte şirket yabancılar tarafından tanınmış olacağından şirketin ürünlerine yeni pazarlar açılarak ihracatında artış sağlanabilecektir. Ayrıca yurtdışı kuruluşlarla ortak girişimlerde (Joint Venture vb.) bulunmada halka açıklık ve Borsa’da işlem görme çok önemli bir referans teşkil etmektedir.

Ayrıca, şirket hisse senetleri likidite imkanı kazandığından, hisse senetlerinin organize pazarlarda istenilen zamanda, gerçek arz ve talebe göre oluşan fiyatlardan alınıp satılabilmesi imkanı doğmaktadır.

Diğer yandan, hisse senetlerinin Borsa’da işlem görmesi ile birlikte şirketlerin hisse senetleri bankalar ve benzeri kurumlarca teminat olarak kabul edilebildiğinden bankacılık kesiminden daha fazla kaynak temini mümkün hale gelmektedir.

Halka Arz Yöntemleri

Esas olarak, halka açılmada üç yöntem izlenebilir.

a) Mevcut Hissedarların Sahip Olduğu Hisse Senetlerinden Bir Kısmını Borsa’da veya Borsa Dışında Halka Arz Etmeleri.

Bu yöntemde, ortaklıklardaki mevcut hissedar/hissedarlar sahip oldukları hisse senetlerinden bir kısmını doğrudan Borsa’da veya Borsa dışında halka arz edebilirler.

Özelleştirme kapsamında olanlar dahil ve hisse senetleri daha önce halka arzedilmemiş ortaklıklarda, hissedarların sahip oldukları hisse senetlerini halka arz edebilmeleri için hisse senetlerinin,

a- Belli bir tertip ve guruba dahil olmaları halinde o tertip ve gruptaki tüm hisse senedi bedellerinin; aksi takdirde ortaklık sermayesinin tamamının ödenmiş olması,

b- Nominal değerleri toplamının, SPK’ya başvuru tarihi itibariyle ortaklığın nominal sermayesine oranının en az;

-Sermayeleri 1.8 trilyon TL’na kadar olan ortaklıklar için %15,
-Sermayeleri 1.8 trilyon ile 3.6 trilyon TL arasında olan ortaklıklar için %10,
-Sermayeleri 3.6 trilyon TL ve daha fazla olan ortaklıklar için %5 olması,
Ancak, yukardaki esaslar çerçevesinde sermayelerinin %15’inin altında bir oranla ilk kez halka açılan ortaklıkların, halka açılma tarihini izleyen 3. yıl sonuna kadar, nominal sermayelerinin %15’ine tamamlanacak şekilde hisse senetlerinin Kurul’a kaydettirilmesi gereklidir. Sözkonusu %15’lik oranın hesaplanmasında tamamlama işleminin yapıldığı tarihteki nominal sermaye dikkate alınır.

b) Sermaye Artırımı Yoluyla Hisse Senetlerinin Halka Arzı
Bu şekildeki halka açılmada ortaklık;
a) Sermaye artırımı yaparak yeni ihraç edeceği hisse senetlerinden bir kısmını ya da tümünü rüçhan haklarını (mevcut hissedarların yeni pay alma haklarını) kısıtlayarak Borsa’da veya Borsa dışında halka satabilir.
b) Sermaye artırımında ortaklarca rüçhan hakları kullanıldıktan sonra kalan hisse senetlerini Borsa’da veya Borsa dışında halka arz edebilir.

Sermaye artırımı yoluyla yapılan başvurularda, halka arz edilecek hisse senetlerinin artırım sonrası ulaşılacak nominal sermayeye oranının en az;

-Sermayeleri 1.8 trilyon TL’na kadar olan ortaklıklar için %15,
-Sermayeleri 1.8 trilyon ile 3.6 trilyon TL arasında olan ortaklıklar için %10,
-Sermayeleri 3.6 trilyon TL ve daha fazla olan ortaklıklar için %5 olması,

Ancak, yukardaki esaslar çerçevesinde sermayelerinin %15’inin altında bir oranla ilk kez halka açılan ortaklıkların, halka açılma tarihini izleyen 3. yıl sonuna kadar, nominal sermayelerinin %15’ine tamamlanacak şekilde hisse senetlerinin Kurul’a kaydettirilmesi gereklidir. Sözkonusu %15’lik oranın hesaplanmasında tamamlama işleminin yapıldığı tarihteki nominal sermaye dikkate alınır.

Hisse Senetlerinin Halka Arzında Satış Yöntemleri

Tasarruf sahiplerine satış işlemleri, “Talep Toplama” veya “Borsa’da Satış” yöntemlerinden birisi kullanılarak yapılır.

Talep Toplama yöntemi;Sabit Fiyatla Talep Toplama ve Değişken Fiyatla Talep Toplama, olarak ikiye ayrılır. “Değişken Fiyatla Talep Toplama Yöntemi’nde asgari bir satış fiyatı tespit edilip, üzerindeki fiyat teklifleri toplanırken; “Sabit Fiyatla Talep Toplama Yönteminde”, teklifler belirlenmiş tek bir fiyattan alınır.
Hisse senetleri satış anında teslim edileceğinden, satıştan önce bastırılmış olmaları gerekmektedir.

Borsa’da Satış Yöntemi
Bu yöntemde satış, IMKB Yönetmelikleri çerçevesinde yapılmaktadır. Bunun için, asgari 20 işgünü önce Borsa’ya başvurulması gerekmektedir.

Satış Fiyatının Belirlenmesi

Satış fiyatı, aracı kuruluş ile ortaklık tarafından belirlenir ve bir fiyat aralığı olarak belirlenerek hisse senetleri Kurul kaydına alınmış ise, sirkülerin ilanından en az 3 işgünü önce satış fiyatı saptanarak Kurul’a bildirilir.

Satış fiyatı belirlenirken, Borsa’da hisse senetleri işlem gören aynı sektöre ait şirketlerin fiyat kazanç oranları esas alınarak hesaplanmakta, ayrıca indirgenmiş nakit akım analizleri gibi yöntemler kullanılmaktadır. Diğer yandan, geçmiş yıllara ilişkin finansal göstergeler, karlılık oranları ve geleceğe yönelik projeksiyonlara da bakılmaktadır.

Satılamayan Hisse Senetlerinin Aracı Kuruluşça Satın Alınması

Hisse senetlerinin halka arzında aracı kuruluşlar iki şekilde aracılık edebilirler ;bunlar bakiyeyi yüklenim (underwriting) ve en iyi gayret aracılığı (best effort) yöntemleridir. Ortaklık hisse senetlerinin sermaye artırımı yoluyla halka arzında; ortaklık esas sermaye sisteminde ise ortaklar ya da aracı kuruluş tarafından satılamayan hisselerin satın alınması konusunda taahhüt verilmesi gerekmektedir. Bu durumda herhangi bir ortak taahhüt vermemişse aracı kuruluş bakiyeyi yüklenim yöntemiyle aracılık edecektir. Ancak ortak taahhüdü olması durumunda en iyi gayret aracılığı ile de aracılık edebilir.

Kayıtlı sermaye sistemine tabi ortaklığın sermaye artırımı yoluyla halka arzında bakiyeyi yüklenim yükümlülüğü mevcut değildir. Satılamayan hisselerin noter kanalıyla iptal edilmesi mümkündür. Burada hangi yöntemin kullanılacağı ihtiyaridir. Ancak mevcut ortağın hisselerinin satışı yoluyla halka arzda aracı kuruluş tarafından satılamayan hisselerin satın alınması konusunda taahhüt alınması, yani bakiyeyi yüklenim yoluyla aracılık edilmesi şarttır.

Borsa’da Işlem Görme Esasları

Halka arzedilen hisse senetlerinin Borsa’da işlem görebilmesi esasları aşağıdaki şekildedir.

Borsa’ya belli formatta bir dilekçe ile işlem görme başvurusunda bulunulur.
Borsa’ca istenen bilgi ve belgeler teslim edilir.
Borsa uzmanları şirket merkez ve üretim tesislerini ziyaret ederler ve yöneticilerle görüşürler.
Izahnameye konulmak üzere ilgili mevzuat ve yönetmelik hükümleri çerçevesinde belirlenen şirket hisse senetlerinin Borsa’nın hangi pazarında işlem göreceğine dair Borsa görüşü S.P.K’na gönderilir.
Ilgili Müdürlükçe pazar başvurusu ile ilgili olarak rapor hazırlanır.
Hazırlanan rapor Yönetim Kurulu’nda görüşülür. Menkul kıymetlerin Borsa’da işlem görmesi Borsa Yönetim Kurulu’nun olumlu kararına bağlıdır.
Borsa Yönetim Kurulu’nca Borsa’da işlem görmesi uygun bulunan menkul kıymetlerin işlem göreceği pazar Yönetim Kurulu tarafından belirlenir.
Yönetim Kurulu’nun kararı olumlu ise işlem görme tarihi, işlem göreceği pazar ve diğer bilgiler Borsa Günlük Bülteni’nde en az bir hafta önce ilan edilir ve belirlenen tarihte hisse senetleri Borsa’da işlem görmeye başlar.

HİSSE SENETLERİ PİYASASI Hisse Senetlerinin Borsada İşlem Görmesi

Hisse Senetleri Piyasası’nda birincil ve ikincil piyasa işlemleri gerçekleştirilir.

a. Birincil Piyasa

Hisse senetlerini halka arz eden şirketler ile alıcıların, yani tasarruf sahiplerinin, doğrudan doğruya karşılaştıkları piyasadır. Birincil piyasada uzun vadeli fonların, tasarruf sahibinden ihracçı şirkete akışı söz konusudur ve birincil piyasada yapılan hisse senedi satışları sonucunda şirkete nakit sermaye girer.

b. İkincil Piyasa

Menkul kıymetleri ihraçtan (menkul kıymeti çıkartan şirket tarafından yapılan satıştan) alanlar, bunları tekrar paraya çevirmek istediklerinde, hisse senetlerinde hiçbir zaman, tahvillerde ise vadeden önce bunları ihraç eden kuruluşa müracaat edemezler. İkincil piyasa bu durumdaki menkul kıymetlerin paraya çevrilmesini sağlayan piyasadır ve menkul kıymet borsaları bu tür piyasalara en iyi örnektir.

İkincil piyasada el değiştiren menkul kıymetlerden sağlanan fonların bunları çıkaran şirketle bir ilgisi yoktur. İkincil piyasa, menkul kıymetlerin likiditesini arttırarak birincil piyasaya talep yaratmakta ve gelişmesini sağlamaktadır.

İMKB’de Birincil Piyasa İşlemleri

Hisse senetleri birincil piyasasında, S.P.K.’nun Birincil Piyasa işlemi saydığı ihraçlara ilişkin alış-satış işlemleri yapılır.

Borsada halka arz yoluyla satış yapmak isteyen hisse senedi ihraçcısı veya ilgili aracı kuruluş SPK’nın kayda alma belgesinin yanısıra, Borsa Yönetimi tarafından istenen belge ve bilgiler ile birlikte Borsaya başvurmakta, ihracın uygun görülmesi halinde, işlemin başlayacağı tarihten en az bir hafta önce Borsa Bülteninde ihraca ilişkin gerekli bilgiler ilan edilmektedir.

Halka arz işleminin Borsa’da yapıldığı piyasa “Birincil Piyasa” olarak adlandırılmıştır. Yapılan işlemlerin Borsa birincil piyasası işlemi niteliğinde sayılması için, satışın halka arz şeklinde olması zorunludur.

Tüm hisse senetlerinin birincil piyasa işlemleri saat 11:00 – 12:00 arasında yapılır. Birincil piyasa işlemleri için sistemde “B” özellik kodu kullanılır.

Blok satış şeklinde gerçekleşen birincil piyasa işlemleri Toptan Satışlar Pazarı’nda yapılmaktadır. Toptan Satışlar Pazarı’nda, rüçhan hakkı kullanımına kısıtlama getirilerek (mevcut ortaklara sermaye artırımına katılma hakkı tanımayarak) sermaye artırımı yoluyla ihraç edilen hisse senetlerinin, blok halinde satışı işlemi de şirkete nakit girişi sağladığı için bir tür birincil piyasa işlemidir. Ancak satış halka arz yerine blok satış şeklinde olursa, bu işlemler Toptan Satışlar Pazarı’nda gerçekleştirilir.

Borsa’da birincil piyasa işlemleri hisse senetleri Borsa’da işlem gören ve görmeyen şirketler için iki grupta incelenebilir. Hisse Senetleri İMKB’de İşlem Görmeyen Ortaklıkların Birincil Piyasası

Borsa kanalıyla halka arz edilecek hisse senetleri İMKB’nin birincil piyasasında işlem görür. Bu piyasa, aşağıdaki dört durum için söz konusudur;

1. Hisse senetleri daha önce halka arz edilmemiş olan (halka açık olmayan) ortaklıkların veya bankaların hisse senetlerinin, hissedarlar tarafından halka arz edilmesi,
2. Hisse senetleri daha önce halka arz edilmiş veya arz edilmiş sayılan (halka açık) ortaklıkların hisse senetlerinin hissedarlar tarafından halka arz edilmesi,
3. Sermaye Piyasası Kurulu’nun kaydına girmiş, kayıtlı sermaye sistemine tabi olan ve yeni pay alma (rüçhan) haklarına sınırlama getirilmiş olan ortaklıkların, nakit karşılığı sermaye arttırımlarında hisse senetlerinin kısmen veya tamamen halka arz edilmesi,
4. Ortaklığın kuruluş aşamasında, hisse senetlerinin halka arz edilmesi.

Yukarıdaki ilk iki durumda da hisse senetlerinin hissedarlar tarafından halka arz edilmesi, esas itibariyle bir ikincil piyasa işlemi olmasına rağmen, bu olay Seri: 1 Tebliğ No. 22 ile Kurul iznine tabi tutulması nedeniyle, birincil piyasa işlemi niteliğinde görülmüştür.

İşleyiş Esasları
Halka arz süresi, izahnamede belirlenen satış süresidir. Satış işlemi 5 günden önce tamamlanırsa, hisseleri halka arz eden aracı kuruluşun başvurusu halinde, Borsa Yönetim Kurulu kararı ile ikincil piyasa işlemleri başlatılabilmektedir. Bu durumda en son günün birincil piyasa seansının ağırlıklı ortalama fiyatı’nın yuvarlanması sonucu bulunan baz fiyat, ikincil piyasadaki ilk işlem seansında baz fiyat olarak kabul edilmektedir.

Halka arz işlemleri tamamlanmadığı takdirde, birincil piyasa işlemleri ile ikincil piyasa işlemleri halka arz süresi boyunca birlikte sürer. Bu durumda, iki piyasada da kendine ait marjlar uygulanır.

Borsa dışında halka arz edilen ortaklıkların hisse senetleri İMKB Yönetim Kurulu’nun olumlu kararı ile Borsa ikincil piyasasında işlem görmeye başlayabilir. Bu durumda, halka arz fiyatı işleme başlanan ilk seansta baz fiyat olarak alınır. Borsa dışında halka arz edilecek hisse senetleri için, Borsa İkincil Piyasasında işlem görme taleplerinin, halka arz başlangıç tarihinden en az 15 iş günü önce, gerekli tüm bilgi ve eklerle birlikte, Borsa Başkanlığı’na ulaştırılması gerekmektedir.

Borsadaki halka arzın verilen süre içinde tamamlanamaması durumunda,

Kayıtlı sermaye sistemine tabi şirketlerin, satış öncesi taahhüt yoksa, satılamayan hisse senetleri, satış süresinin sona ermesini takiben 6 iş günü içinde noter huzurunda iptal ve imha edilir.

Şirket esas sermaye sistemine dahilse, halka arz öncesinde, satılmayan payların ortaklar veya üçüncü kişilerce alınmasının taahhüdü zorunlu olduğundan, satılamayan paylar satış süresinin bitiminden itibaren 3 işgünü içinde taahhüdde bulunanlara satılır.
İMKB’de İşlem Gören Şirketlerin Birincil Piyasa İşlemleri

Hisse senetleri İ.M.K.B.’de işlem gören ortaklıkların nakit karşılığı sermaye artırımlarında yeni pay alma (rüçhan) haklarının kullanımı sonrasında arta kalan payların satışı, Borsa’da birincil piyasada yapılır.

Rüçhan hakkı kullanımından sonra arta kalan payların miktarı ilgili hisse senedi için belirlenmiş olan özel emir miktarının altında ise, kalan payların tamamının satışı sözkonusu olduğunda, özel emir olarak yazılmasına Borsa tarafından izin verilebilir.

Rüçhan hakkı kullanımı için ihraçcı şirket tarafından belirlenen sürelerin bitimini takiben, 15 işgünü içinde, rüçhan hakkı kullanımında aracılık yapan banka ya da aracı kurum tarafından, kullanılmayan rüçhan hakları nedeniyle artan hisse senetlerinin miktarı tespit edilerek, bir dilekçe ekinde halka arz edileceği tarihler ve satışa aracılık edecek kurum da bildirilmek suretiyle, pazar açılması isteği ile Borsa’ya başvuruda bulunulmaktadır. Gerekli duyuru Borsa tarafından Günlük Bülten aracılığıyla, en az bir hafta öncesinden yapılmaktadır. Halka arz süresinin son gününün resmi tatil gününe rastlaması halinde, işlemlere, izleyen ilk işgünü bitimine kadar devam edilmektedir. Satış süresi ortaklık önerisi de dikkate alınarak, Kurul’ca belirlenmektedir.

Kayıtlı sermaye sistemindeki ortaklıkların birincil piyasa işlemlerinde alım yapan üyeler, aldıkları hisse senetlerini aynı gün, şirketin hisse senedinin işlem gördüğü pazarın seansı içerisinde satabilmektedirler. Üyelerin saklama hesapları takas gününde birincil piyasadan aldıkları hisse senetleri kadar alacaklandırılmakta ve hisse senetleri karşılığı ödemeler üye tarafından yapılmaktadır.

Esas sermaye sistemindeki anonim ortaklıkların birincil piyasa işlemlerinde muvakkat makbuzların satılması nedeniyle, alım yapan üyelerin aldıkları makbuzları, ihraçcı şirket tarafından hisse senetleri ile değiştirilinceye kadar Borsa ikincil piyasadaki işlem sırasında satmaları mümkün değildir.

Borsa bülteninde, satılacak miktar, satış tarihi ve satışa aracılık eden üye, satış işleminin yapılacağı tarihten en az bir hafta önce duyurulmaktadır.

Birincil piyasada, yalnızca satışa aracılık eden üye satışa emir girebildiğinden, hisse senedini satın alan üyeler, aldıkları hisse senetlerini birincil piyasada satamazlar. Birincil piyasada satın alınan hisse senetleri, aynı gün satılmak isteniyorsa, ancak ikincil piyasada satılabilir.

İşleyiş Esasları

Üye temsilcisi tarafından birincil piyasada bir defada girilebilecek en yüksek emir miktarı Hisse Senetleri Piyasası Müdürlüğü tarafından belirlenerek ilan edilir. Rüçhan hakkı kullanılmaması sonucu arta kalan payların satışında fiyat marjı uygulanmaz, üye temsilcileri nominal değerin altında olmamak üzere diledikleri fiyattan alış emri girebilirler.

Satışa aracılık eden üyenin diğer bir müşterisi, rüçhan hakkı sonrası kalan hisse senetlerini birincil piyasada satın almak istiyorsa, bu üye de alış emri girebilir.

Birincil piyasada, seansın ilk 5 dakikası içinde, satışa aracılık eden üye miktar ve fiyat bildirmeye mecburdur). Bu süre içerisinde, satılması istenen hisse senetleri için değişik fiyattan alışlar girilir. Önerilen fiyatlar uygun görüldüğü takdirde, satışa aracılık eden üye işlemi gerçekleştirir.

Satışa aracılık eden kurum, eğer bir özel emir girmek istiyorsa, özel emir olarak alıp-satmayı planladığı minimum miktarı, seansın ilk on dakikasında özel emir olarak girmek zorundadır. Satışa aracılık eden kurum, seansın son 5 dakikası içinde, o ana kadar biriken özel emir fiyatına eşit ve daha iyi fiyatlı lot alış emirlerini karşılamak zorundadır. Diğer üyelere yapılan bu satış işleminden sonra, satıcı aracı üye daha önce girdiği özel emrinin miktarını düzelterek eşleyebilir. Daha sonra girilecek lot emirleri, özel emir eşleşmesini geçersiz kılmaz ve eşleşme Kontrol tarafından onaylanır. Özel emir, Birincil Piyasa işleminin son gününde, süre yetersizliği veya net miktarın hesaplanamaması gibi nedenlerle yapılamadığında, satılamayan bölüm için seans sonrasında özel emir girişi Kontrol tarafından yapılarak, Birincil Piyasa işlemi sona erdirilmektedir. (12.06.1997 tarih ve 74 sayılı Genelge) İMKB’de İkincil Piyasa İşlemleri

Şirketlerin kasasına nakit girişi sağlamayan sadece menkul kıymetlerin sahiplerinde değişiklik yaratan işlemler ise ikincil piyasa işlemleri olarak Borsa’da Ulusal Pazar, Bölgesel Pazar, Yeni Şirketler Pazarı ve Gözaltı Pazarı bünyesinde gerçekleştirilmektedir.

Halka arzedilen hisse senetlerinin Borsa’da işlem görmesi İMKB Yönetim Kurulu kararıyla, hisse senetleri piyasası sisteminde sıra açılarak mümkün olmaktadır.

Bunun için;
1. Borsaya belli formatta bir dilekçe ile başvurulması,
2. Borsa tarafından istenen bilgi ve belgelerin teslim edilmesi,
3. Borsa uzmanlarının şirket merkez ve üretim tesislerini ziyaret etmesi ve yöneticilerle görüşmesi gereklidir.
4. Daha sonra pazar başvurusu ile ilgili bir rapor hazırlanır.
5. Hazırlanan rapor yönetim Kurulu’ nda görüşülür.

Yönetim Kurulu’nun kararı olumlu ise işlem açılma tarihi, Günlük Bülten’de bu bilgilerin yayınlanmasından en az iki işgünü sonra olacak şekilde, ve diğer bilgiler Günlük Bülten’de ilan edilmektedir.

Şirketlerin, ana sözleşmelerine dayanarak, belirli tertip hisse senetlerine farklı oranda kâr payı (temettü) dağıtmaları, farklı oy kullanım hakkı tanımaları veya farklı zamanlarda yapılan apel ödemeleri söz konusu olduğunda, aynı şirketin farklı değerli hisse senetlerine, ayrı birer hisse senedi olarak işlem görme imkanı tanınmaktadır.

İşlem gören hisse senetlerinin “Yeni” olarak adlandırılan tertiplerinin bulunması durumunda, bu hisse senetleri için eski hisse senedinin işlem gördüğü seansta işlem görme fırsatı tanınmaktadır. Hisse Senetleri Piyasası’nda Pazarlar ve Seans Saatleri

İ.M.K.B Hisse Senetleri Piyasası’nda aşağıda belirtilen, dört pazar bulunmaktadır.

1. Ulusal Pazar
2. Bölgesel Pazarlar
3. Yeni Şirketler Pazarı
4. Gözaltı Pazarı

Ayrıca Hisse Senetleri Piyasası bünyesinde toptan satış işlemleri, birincil piyasa işlemleri, küsürat işlemleri, resmi müzayede ve temerrüt işlemleri de yapılmakta, rüçhan hakkı kuponları için de kuponları satılacak hisse senedinin işlem gördüğü seans süresinde, ayrı pazar açılmaktadır.

Bu pazarların dışında 13.7.2000 tarihinde, 138 sayılı İMKB Genelgesi ile İkinci Ulusal Pazar, 139 sayılı İMKB Genelgesi ile Yeni Ekonomi Pazarı kurulmuştur. Ancak, henüz bu iki pazarla ilgili uygulama başlatılmamıştır.

Bir menkul kıymetin, ilgili olduğu pazarda, işlemlerinin başlatıldığı an ile bitirildiği an arasında geçen süre “Seans” olarak adlandırılır.

Borsa’da işlem gören menkul kıymetler, her gün belirli saatler arasında alınıp satılmaktadırlar. Bu işlem sürecine ” Borsa Seansı” adı verilmektedir. Aynı pazarda işlem gören tüm menkul kıymetlerin seansı aynı anda başlar ve biter.

Seans saatlerine ilişkin özet ve ayrıntılı tablo aşağıda verilmiştir.
Not : Rüçhan hakkı kuponu, yeni hisse senedi ve küsürat işlemleri hisse senedinin bulunduğu pazarın içinde, aynı seans süresince gerçekleştirilmektedir.

Hisse Senetleri Piyasası Seans Saatleri
Ulusal Pazar, Bölgesel Pazar ve
Yeni Şirketler Pazarı
Seans
Disketle Emir İletimi
Terminal ile Emir İletimi

Seans
Disketle Emir İletimi
Terminal ile Emir İletimi

09:30 – 12:00
09:30 – 10:00
10:00 – 12:00

14:00 – 16:30
14:00 – 14:15
14:15 – 16:30
Toptan Satışlar Pazarı
Resmi Müzayedeler
Birincil Piyasa,
11:00 -12.00
Gözaltı Pazarı 14:00 -15:00
Hisse Senetleri Piyasası’nda geçerli seans saatleri ve bu saatlerde yapılabilecek işlemler aşağıdaki tabloda ayrıntılı olarak gösterilmiştir:

SEANSLAR SAAT AÇIKLAMA
İİİİ
DİSKET ÖN TEST AŞAMASI
09:15-09:30 Bu aşamada, sadece disketler test edilebilir

DİSKETLE EMİR
İLETİM AŞAMASI
09:30-10:00 Test edilen emirler bu aşamada sisteme gönderilecek ve işlemler gerçekleşebilecektir.
KLAVYE İLE EMİR İLETİMİ 10:00-12:00 Bu aşamada, tüm sorgular ve fonksiyonlar kullanılabilecektir.
BİRİNCİL PİYASA,
RESMİ MÜZAYEDE,
TOPTAN SATIŞLAR PAZARI
11:00-12:00 Bu pazarlara Disket İle Emir İletimi yapılamaz. Yanlızca Klavye ile emir iletilebilir.

ARA 12:00-13:45

İİİİ
DİSKET ÖN TEST AŞAMASI
13:45-14:00 Bu aşamada, sadece disketler test edilebilir.

DİSKETLE EMİR
İLETİM AŞAMASI
14:00-14:15 Test edilen emirler bu aşamada sisteme gönderilecek ve işlemler gerçekleşebilecektir.
KLAVYE İLE EMİR İLETİMİ 14:15-16:30 Bu aşamada, tüm sorgular ve fonksiyonlar kullanılabilecektir.
GÖZALTI PAZARI 14:00-15:00 Saat 14:00-14:15 arasında Gözaltı Pazarı’na yanlızca disket ile emir iletimi yapılabilir.

a. Disketle Emir İletimi

Bu düzenleme ile işlem kurallarında herhangi bir değişiklik yapılmamıştır. Önceki uygulamada olduğu üzere “Disketle Emir İletimi” süresince sadece Ulusal, Bölgesel ve Yeni Şirketler Pazarı için verilen limit fiyatlı normal emirler sistem tarafından kabul edilmekte, küsurat emri, özel emir ve açığa satış formatındaki emirler sisteme iletilememektedir. Aynı uygulama devam etmekle birlikte, yeni düzenlemeyle, ikinci seans “Disketle Emir İletimi” süresince Gözaltı Pazarı’ndaki hisse senetleri için de emir verilebilmekte olup, birinci seans “Disketle Emir İletimi” sırasında Gözaltı Pazarı için emir verilemesi mümkün değildir.

İşlem Yöntemi

Seans öncesinde alınmış olan olan emirlerin ilgili oldukları seansa (1 veya 2.seans) aktarılmasını sağlayan Disketle Emir İletimi Uygulaması ile emirler birinci senas için 09:30 – 10:00, ikinci seans için ise 14:00 – 14:15 saatleri arasında sadece disket ile kabul edilmekte ve mevcut sürekli müzayede ortamında, zaman ve fiyat öncelikleri ile işleme tabi tutulmaktadır.

Bu uygulamada emirler, birinci seansta saat 09:15’de, ikinci seansta ise saat 13:45’te başlayan, gerçekleştirilmesi zorunlu olmayan, “ön test” aşamasından geçirilerek, birinci seasta saat 09:30, ikinci seanste ise saat 14:00’dan itibaren disketteki yazım sırasına uygun olarak sisteme gönderilebilmektedir. “Ön test” aşaması disketteki hataların belirlenerek emirlerin sisteme gidip gitmeyeceğinin ve hangi emirlerin hangi sebeple gönderilmeyeceğinin belirlenerek kullanıcıya gösterilmesini sağlayan bir kontrol mekanizmasıdır.

Sisteme gönderilen emirlerden sistemdeki diğer üyelerin girdiği emirlerle veya kendi içerisinde eşleşerek işlem görenler dışında kalanlar, öncelik kurallarına uygun olarak pasifte yerlerini almakta ve ilgili oldukları seansa aktarılmaktadır. Geçerlilik süresi 1 gün olarak tanımlanan emirler 1.seansta işlem görmediği ve marj dışı kalma veya adım uyumsuzluğu sorunu nedeniyle iptal edilmediği takdirde, ikinci seansta da pasifte yer alacaktır.

“Elektronik Emir İletimi Modu” adı verilen süreçte sorgu ve klavyeler aracılığıyla emir girişi yapılmasına sistem tarafından izin verilmemektedir. Gerçekleşen işlemler ve işlem görmeyen emirlere ait bilgiler “Elektronik Emir İletimi Modu”nun sona ermesinin ardından, işlem terminallerinden klavye ile emir girişinin başlaması ile birlikte, birinci seans için saat 10:00, ikinci seans için saat 14:15’den itibaren sorgu ekranlarından görülebilmekte ve bu emirler üzerinde klavye ile ‘emir iyileştirme’, ‘emir bölme’ ve ‘emir iptal’ fonksiyonları gerçekleştirilebilmektedir. Ancak disketle emir iletimi devam ederken emirler üzerinde herhangi bir iyileştirme, bölme veya iptal işlemi yapılamamaktadır.

İşlem terminallerindeki sorgu ekranları “Elektronik Emir İletimi Modu” süresince kapalı kalırken Piyasa İzleme ekranı aktif olarak güncellenmekte ve disketle emir iletimi sürecinde gelen emirlere ve gerçekleşen işlemlere ilişkin bilgiler bu ekran aracılığıyla izlenebilmektedir.

“Elektronik Emir İletimi” modunda iletilen emirlere ve gerçekleşen işlemlere ait bilgilere ilişkin derinlikli veri yayını, birinci seans için saat 9:30, ikinci seans içinse saat 14:00’den itibaren veri yayın ekranlarından yapılmaktadır. Böylece, veri yayın ekranları aracılığıyla disketle emir iletimi süresince de izlenebilecek olan emir ve işlem bilgileri modun bitiminin ardından birinci seans için saat 10:00’dan, ikinci seans için saat 14:15’den itibaren işlem terminallerindeki sorgu ekranlarından da alınabilecektir.

Derinlikli veri yayınının “Disketle Emir İletimi” ile birlikte başlaması nedeniyle, sadece “Disketle Emir İletimi”nde verilen emirlere ait olan ve mevcut durumda üyelerimize saat 10:00’dan itibaren İMKB Web Sitesi aracılığıyla verilen “Açık Emirler”, “Tüm Emirler” ve “Gerçekleşen İşlemler” raporları, yeni uygulamayla birlikte tüm seans bilgilerini kapsayacak şekilde sadece seans sonlarında verilmektedir.

Disketle Emir İletimi sırasında yapılacak olan işlemler tüm seansın Ağırlıklı Ortalama Fiyat, Kapanış Fiyatı, Minimum-Maksimum Fiyat, İşlem Miktarı gibi bilgilerinin belirlenmesinde dikkate alınmakta, yani terminal ile emir iletiminde gerçekleştirilen işlemlerle arasında hiçbir fark gözetilmemektedir.

Disketle Emir İletiminde yapılan işlemlere ilişkin bilgiler 1. seans ve 2. seans işlem defterine dahil edilmektedir.

bmir-İşlem Kuralları
Küsürat, Özel, Kalanı İptal Et özelliğine sahip emirler (KİE, OLFE, OLDE) ve Açığa Satış emirleri disketle emir iletimi sürecinde sistem tarafından kabul edilmemektedir.
Ulusal Pazar

İ.M.K.B’nın temel pazarı olan Ulusal Pazar, Borsa kotunda bulunan ve asgari tedavül kriterlerine haiz şirketlerin hisse senetlerinin, güven ve istikrar içerisinde işlem gördüğü pazardır. Borsa Ulusal Pazarı’nda, 17.08.2001 tarihi itibariyle, Ülkemizin önde gelen 280 kuruluşunun hisse senetleri işlem görmektedir.

Amaç ve Yarar

Borsaların kuruluş amaçlarına ve yararlarını tümüyle bünyesinde barındıran bu pazar;

Sermayenin tabana yayılmasına ve atıl tasarrufların aktif hale getirilmesine aracı olmakta, diğer yandan alternatif finansman yöntemleri arasında en ucuz kaynak niteliğinde olan fonlar ile şirketlere yeni yatırımlar yapabilme ve kısa vadeli fonları uzun vadeli fonlara dönüştürebilme olanağı sağlamakta,
Gerek yurt içinde, gerekse yurt dışında şirket ve şirket ürünlerinin yaygın tanınmasına olanak sağlamakta, bu sayede şirket ürünlerinin yeni pazarlara açılmasını, ihracatta artış sağlanmasını ve yurt dışı kuruluşlarla ortak girişimlerde bulunulmasını kolaylaştırmakta,
Şirket hisse senetlerinin organize bir pazarda, istenilen zamanda, gerçek arz
ve talebe göre oluşan fiyatlardan alınıp satılabilmesi imkanını sağlamaktadır.

İşlem Süreleri 1. Seans
Disketle Emir İletimi :09:30 – 10:00
Klavye ile Emir İletimi :10:00 – 12:00
2. Seans
Disketle Emir İletimi :14:00 – 14:15
Klavye ile Emir İletimi : 14:15 – 16:30
İşlem Gören Şirket Sayısı 280 (17.08.2001 tarihi itibariyle)
Kotasyon Koşulları İ.M.K.B. Kotasyon Yönetmeliği’nin 9/A maddesinde yer alan tüm kotasyon koşullarını sağlaması gerekiyor
Takas Süresi T+2

Asgari Tedavül Kriterleri

Ulusal pazarda işlem gören hisse senetleri için asgari tedavül kriterleri tespit edilerek, 3’er ayda bir yapılan değerlendirmelerde bu kriterleri sağlayamayanlar Bölgesel Pazar’a geçmektedirler. Buna göre;

- Günlük ortalama işlem hacminin; Ulusal Pazarda işlem gören hisse senetlerinin günlük ortalama işlem hacimleri ortalamasının % 1′inden fazla olması,

- Günlük ortalama sözleşme sayısının; Ulusal Pazarda işlem gören hisse senetlerinin günlük ortalama sözleşme sayıları ortalamasının % 4′ünden fazla olması koşullarından ikisini birlikte sağlayamamış şirketler, Yönetim Kurulu Kararı ile Bölgesel Pazar’a alınabilmektedir.

Aynı şekilde Bölgesel Pazar’da işlem gören şirketlerden bu kriterleri sağlayan ve aynı zamanda diğer kotasyon şartlarını taşıyanlar, Yönetim Kurulu tarafından Ulusal Pazar’a alınabilmektedir. Bölgesel Pazarlar (Kot Dışı Pazarlar)

a. Amaç

Ülkemizde küçük ve orta ölçekli şirketlerin sermaye piyasalarından yararlanmalarını sağlamak ve teşvik etmek amacıyla, İstanbul Menkul Kıymetler Borsası bünyesinde “Bölgesel Pazar” kurulmuştur.

Bu uygulamanın amacı; Kotasyon Yönetmeliği’nde belirtilen maddi koşulları sağlamayan, yöresel nitelikteki küçük ve orta ölçekli şirketlerin halka açılarak, sermaye piyasasından kaynak kullanabilmelerini dolayısıyla yatırım ve aktiflerini artırabilmelerini ve Ulusal Pazar kriterlerine ulaşmalarını sağlamak, bu süre içerisinde hisse senetlerinin fiyatlarının düzenli ve şeffaf bir piyasada, rekabet koşulları içinde oluşmasını temin etmektir.

b. İşlev

Makroekonomik açıdan bakıldığında, ülkemizde küçük ve orta ölçekli şirketlerin kaynak bulmakta güçlük çektikleri bilinmekte; ürün ve hizmet sunumundan elde ettikleri gelirlerin bu şirketlere ancak işletme sermayesi sağlayabildiği, fakat yeni yatırımların gerçekleştirilmesinde yetersiz kaldığı gözlenmektedir.

Bu noktadan hareketle; İMKB bünyesinde kurulan Bölgesel Pazar’ın en büyük işlevinin küçük ve orta ölçekli şirketlere fon temin etmek, dolayısıyla ekonomiye kaynak yaratarak, iktisadi büyümeyi sağlamak olduğu söylenebilir.

Bu pazara girişle elde edilecek şu şekilde sıralanabilir:

1. Uzun vadeli kaynak temini,
2. Şirket ortaklarına likidite ve kaynak fırsatı,
3. Şirket tanıtımı,
4. Kurumsallaşma,
5. Yüksek kredibilite,
6. Ulusal Pazar’a hazırlık.

İşlem Süreleri 1. Seans
Disketle Emir İletimi :09:30 – 10:00
Klavye ile Emir İletimi :10:00 – 12:00
2. Seans
Disketle Emir İletimi :14:00 – 14:15
Klavye ile Emir İletimi : 14:15 – 16:30
İşlem Gören Şirket Sayısı 13 (17.08.2001 tarihi itibariyle)
Pazarın Yapısı Kot Dışı Pazar
İşlem Görme Kabul Koşulları İ.M.K.B.’nin 30.01.1995 tarih ve 9 sayılı Genelgesi’nde yer alan koşulların sağlanması gerekiyor
Takas Süresi T+2

c. Bölgesel Pazarda İşlem Görecek Hisse Senetleri

Bölgesel Pazarda; İstanbul Menkul Kıymetler Borsası Ulusal (Kot İçi) Pazar’ında işlem görme koşullarını (İ.M.K.B. Yönetmeliği md. 9) taşımayan ve İ.M.K.B. Ulusal (Kot İçi) Pazarda işlem gören şirketlerden işlem görme koşullarını kaybeden ve Borsa Yönetim Kurulu’nca geçici veya sürekli olarak Ulusal (Kot İçi) Pazardan çıkarılmasına karar verilen, şirketlerin hisse senetleri işlem görmektedir. Bölgesel Pazar’da işlem görecek hisse senetlerini belirleme yetkisi Borsa Yönetim Kurulu’na aittir.

d. Bölgesel Pazarlarda İşlem Görme ve Takas Esasları

Ulusal Pazar’daki işleyiş kuralları ve takas esasları Bölgesel Pazar için de geçerlidir. Takas süresi T+2 olarak uygulanmakta ve Ulusal Pazar işlemleri ile mahsup edilmektedir. Temerrüt oluşması durumunda T+3 günü Bölgesel Pazar seansında aynı gün valörlü işlem yaptırılmaktadır.

e. Bölgesel Pazarda İşlem Gören Şirketlerin Kodlaması

Hisse senetleri Ulusal Pazarda işlem görme koşullarını kaybeden ve geçici olarak Bölgesel Pazarlarda işlem görmesine karar verilen şirketler ise eski koduyla işlem göreceklerdir. Yeni Şirketler Pazarı

Şirketlerin kuruluş yılları büyüme ve tanınma çabaları ile geçtiğinden bir yandan piyasada yeni olmanın yatırımcı ve müşterilerde yaratabileceği tereddütler, diğer yandan projelerin gerçekleştirilmesinde karşılaşılan finansman güçlükleri şirketler için aşılması gereken problemler olarak karşılarına çıkmaktadır. Bu tür şirketler için, büyüme ve yeni yatırımlara girişme, yeterli kaynağın zamanında sağlanmasına bağlıdır.

İ.M.K.B., yeni kurulmuş ve fon gereksinimi duyan şirketlere Borsa kanalıyla alternatif bir finansman yöntemi sunmak, yeni projelere ve teknolojilere işlerlik kazandırmak amacıyla Yeni Şirketler Pazarı (Y.Ş.P.)’nı kurmuştur. Böylece yeni kurulmuş olan şirketler fon gereksinimlerini Y.Ş.P. aracılığıyla sermaye piyasasından temin edebileceklerdir.

Diğer yandan Sermaye Piyasası Kurulu’nun Seri: VIII, No: 21 sayılı Tebliğ’i ile düzenlenen Risk Sermayesi Yatırım Ortaklıklarının (R.S.Y.O.) ve Girişim Şirketleri’nin kuruluşuna Y.Ş.P. hız kazandıracaktır. R.S.Y.O.’ları yatırım yapabilecekleri girişim şirketlerini organize pazarlarda seçebilme imkânına kavuşacaklardır. Böylece sözkonusu yatırım ortaklıklarınca, Türkiye’de kurulmuş ve kurulacak, gelişme potansiyeli taşıyan ve fon gereksinimi duyan girişim şirketlerinin, Borsa Birincil Piyasada ihraç edilen hisse senetlerine yatırım yapılması ve bu şirketlere uzun vadeli kaynak aktarılması sağlanabilecektir.

a. Amaç

Yeni şirketler pazarı (Y.Ş.P.) esas olarak finansman sıkıntısı çeken yeni kurulmuş şirketlere sermaye piyasası yoluyla fon sağlama imkanı vermek amacıyla kurulmuş bulunmaktadır. Y.Ş.P.’nın sağlayacağı diğer faydalar şu şekilde sıralanabilir:

1. Sözkonusu şirketlerin hisse senetlerinin Borsa’da güven ve şeffaflık ortamında, organize ikincil piyasada işlem görmesini temin etmek,
2. Yeni kurulan şirketlere, sermaye piyasasından fon temin etme imkanı tanıyan büyüme ve yatırımlarını gerçekleştirebilme fırsatı sağlamak ,
3. Risk Sermayesi Yatırım Ortaklıkları ile bu tip yatırım ortaklıklarının yatırım yapabilecekleri şirketlerin hisse senetlerinin organize bir piyasada işlem görebilmesini mümkün kılmak,
4. Ekonomideki atıl fonların sermaye piyasası kanalıyla büyüme potansiyeli taşıyan şirketlere aktarılmasını gerçekleştirmek,
5. Ülkemiz için önem taşıyan yeni proje, buluş ve teknolojilerin, kaynak sorununun çözülmesi suretiyle, hayata geçirilmesini sağlamak.

b. Yararları

Makro Ekonomi Açısından;
Y.Ş.P. ile ekonomideki kaynakların etkin ve verimli alanlara yönelmesi mümkün hale gelmiştir. Diğer yandan Y.Ş.P.’nda asgari faaliyet süresi ve karlılık gibi şartlar bulunmadığından, önemli projelere sahip olan ancak bunu gerçekleştirmek için yeterli finansman olanağı olmayan şirketlere yeni bir fırsat doğmuştur.

Kurumsal Finansman Açısından;
Y.Ş.P.’nın kurulmasıyla, yatırımlarını ve projelerini gerçekleştirebilmek için kaynak gereksinimi duyan ve alternatif finans yöntemlerini yeterince kullanamayacak durumda olan yeni kurulmuş şirketlere finansman fırsatı yaratılmaktadır.

Böylece, işletmeler için en önemli sorunlardan biri olan “Kaynak Sorunu”nun sermaye piyasası aracılığıyla çözülmesi sağlanmış olacaktır. Ayrıca, şirketlerin kurumsallaşma süreçleri hızlanacaktır.

Yatırımcılar Açısından;
YŞP ile yatırımcılara alternatif yatırım olanakları sunularak yatırım çeşitliliği ve getiri / risk değişkenliği sağlanabilecektir.

c. Kimler İçin Uygun ?

Yatırım ve projelerinin fon temin ederek devamını sağlamaya çalışan veya yeni projelerini hayata geçirmek isteyen bütün anonim ortaklıklar için uygundur. Bu pazarda, 17.08.2001 tarihi itibariyle işlem gören hisse senedi bulunmamaktadır.

d. Teşvikler

Hisse senetleri Y.Ş.P.’nda işlem görecek şirketler, kota alma ücret tarifesinin %50’si tutarında pazar kayıt, kotta kalma ücreti tarifesinin %50’si kadar da kayıtta kalma ücreti öderler.

Y.Ş.P.’nda gerçekleşen işlemler üzerinden, Ulusal Pazar’da uygulanan tarifenin % 50’si tutarında Borsa Payı tahsil edilir.

e. İşlem Görme Esasları

Y.Ş.P.’nda işlemler, Bölgesel Pazar’lar bünyesinde gerçekleştirilir. Bölgesel Pazar’da işlem görme esasları Y.Ş.P için de geçerlidir. Borsa Yönetim Kurulu Y.Ş.P.’na özgü olarak farklı işlem esasları belirleyebilir.

Y.Ş.P.’nda hisse senetleri işlem gören şirketler, asgari 1, azami 3 yıl sonra koşullarını sağladıkları pazarlarda işlem görmeye başlarlar.

f. Takas Esasları

Y.Ş.P.’nda yapılacak işlemlerde, nakit ve kıymet takası İMKB Takasbank A.Ş. aracılığı ile gerçekleştirilir. Ulusal, Bölgesel ve Gözaltı Pazarlarında geçerli takas esasları Y.Ş.P. için de geçerlidir. Borsa Yönetim Kurulu Y.Ş.P.’na özgü olarak farklı takas esasları belirleyebilir.

Borsa Başkanlığı Y.Ş.P.’nde işlem görecek hisse senetlerinin İ.M.K.B. Takasbank A.Ş.’ne veya belirleyeceği diğer banka ve saklama merkezlerine depo edilmesini isteyebilir. Gözaltı Pazarı

a. Pazar’ın kuruluş amacı:

1. Hisse senetleri Borsa’da işlem gören şirketler ve/veya hisse senetleri işlemleri ile ilgili olarak olağandışı durumların ortaya çıkması,
2. Hisse senetleri Borsa’da işlem gören şirketler tarafından kamunun zamanında, tam ve sürekli aydınlatılmasına ve mevcut düzenlemelere uyum konusuna gerekli özenin gösterilmemesi,
3. Yatırımcıların haklarının korunması ve kamu yararı gereği hisse senetlerinin Borsa kotundan ve/veya ilgili pazardan geçici ya da sürekli çıkarılması sonucunu doğurabilecek gelişmelerin oluşması nedeniyle, şirketlerin izleme ve inceleme kapsamına alınması durumlarında, sürekli gözetim, denetim ve izleme ortamında, yatırımcıların devamlı ve zamanında bilgilendirilmesini sağlayacak önlemlerle birlikte, hisse senetlerinin İ.M.K.B. bünyesinde işlem görebileceği organize bir pazar oluşturmak ve sözkonusu şirketlerin hisse senetlerine yatırım yapmış tasarruf sahiplerine likidite olanağı sunmaktır.

b. İşlem Görecek Hisse Senetleri
Aşağıda belirtilen durumlardan birinin varlığı halinde, Borsa’nın diğer pazarlarında işlem gören hisse senetleri, Gözaltı Pazarı (G.P.)’na alınabilir:

1. İlgili şirketin kamuya açıklamakla ve Borsa’ya göndermekle yükümlü olduğu bilgi ve belgeleri göndermemesi; gecikmeli, eksik, yanlış veya yanıltıcı göndermesi ya da Borsa tarafından getirilen düzenlemelere uymaması,
2. Şirket ve/veya ilgili pazarda işlem gören hisse senetleri işlemlerine ilişkin olağandışı durumların ortaya çıkması,
3. Yatırımcıların haklarının korunması ve kamu yararı gereği, hisse senetlerinin Borsa kotundan ve/veya işlem gördüğü pazardan geçici ya da sürekli çıkarılması sonucunu doğurabilecek gelişmelerin oluşması nedeniyle, şirketin izleme ve inceleme kapsamına alınması.
Yönetim Kurulu, gerekli gördüğü hallerde, hisse senetlerini G.P.’ye alma kararından önce ilgili şirketi durumu düzeltmesi için uyarabilir ve süre verebilir. 17.08.2001 tarihi itibariyle bu pazarda 18 şirketin hisse senetleri işlem görmektedir.

c. Pazara Alma Yetkisi

Gözaltı Pazarı’nda işlem görecek hisse senetlerini belirleme yetkisi Yönetim Kurulu’na aittir. Ancak, Borsa Başkanı gerekli gördüğü durumlarda, diğer pazarlarda işlem gören hisse senetlerinin en fazla 7 gün için G.P.’ye alınmasına ve G.P.’de işlem görmesine karar verdiği hisse senetlerinin tekrar ilgili olduğu pazara alınmasına karar verebilir. 7 günü aşan süreler için Yönetim Kurulu yetkilidir.

Bu pazarda işlem görmesine karar verilen hisse senetleri, sözkonusu karar ve konuya ilişkin bilgilerin Borsa Bülteni’nde ilanını izleyen 2. işgününde işlem görmeye başlar. Bültende yapılan ilanı takip eden ilk iş günü ilgili hisse senetleri işlemleri durdurulur. Borsa Başkanı, gerekli hallerde, işlem görmeye başlama tarihini kısaltabilir veya uzatabilir.

d. Gözaltı Pazarının İşleyiş Esasları

Gözaltı Pazarı’nda hisseler aşağıdaki işlem esasları kapsamında işlem görmektedir :

1. İşlem Saatleri; 14:00 – 15:00 saatleri arasındadır.

2. Baz Fiyat ve Fiyat Marjları; hisseler en son işlem gördüğü pazarda hesaplanmış son baz fiyat ile işleme açılır. Pazarda hisseler % 10 fiyat marjı ile işlem görür. Borsa Başkanı, baz fiyatı farklı tespit edebilir ve gerekli durumlarda fiyat marjını belirli bir süre veya süreç için serbest bırakabilir. Borsa Yönetim Kurulu, Pazar’da geçerli fiyat marjını farklı oranlarda belirleyebilir.

3. İlk gün baz fiyat oluşmaması durumunda; Ulusal Pazar’da geçerli yöntem uygulanır.

4. Pazar bünyesindeki hisselere iletilecek tüm emirlerde; Müşteri/Portföy/Fon ayırımının belirtilmesi ve müşteri hesap numaralarının girilmesi zorunludur.

5. Endeks kapsamındaki hisseler; en az 5 iş günü ve üzerinde süre ile Pazara alındığında, ilgili dönem boyunca ait olduğu endekslerden çıkarılır.

6. Takas işlemleri ile ilgili olarak; Pazarda işlem görecek şirket hisse senetlerinin; nakit ve/veya menkul kıymet bazında, işlemlerden önce Takasbank’a depo edilmesi, pazar açık kaldığı sürece fiziki kıymet hareketinin, fiziki teslim ile sınırlandırılması ve menkul kıymet takasının Takasbank bünyesinde kaydi olarak yürütülmesi istenebilir.

7. Tarihli emirler; ilgili hissenin bir pazardan diğerine geçiş ile ilgili Borsa Başkanlığı duyurusunun Günlük Bültende yayınlandığı tarihi izleyen gün silinir. Ancak 12.11.1998 tarih ve 103 nolu genelge ile Hisse Senetleri Piyasası’na iletilen tarihli emirlerde, emrin maksimum geçerlilik süresi 1 iş günü olarak sınırlandırıldığından 16.11.1998 tarihinden itibaren izleyen güne aktarılan emir sözkonusu olamamaktadır.

8. Diğer İşlem ve Takas Esasları; Ulusal Pazar İşlem Esasları ile aynıdır.

9. Denetim raporları dikkate alınarak; Borsa Yönetim Kurulu, hisse bazında farklı takas ve işlem esasları belirleyebilir.

e. Pazardan Çıkarma ve İşlemlerin Durdurulması

G.P.’de işlem gören hisse senetleri için önceden işlem görme süresi belirlenmiş ise bu sürenin bitiminde hisse senetleri ilgili olduğu pazarda işlem görmeye devam eder. Geçici veya sürekli olarak, önceden belirlenmemiş bir süreyle G.P.’ye alınan hisse senetlerinin ilgili pazara geçmesine Yönetim Kurulu karar verebilir. Bu durumda, sözkonusu hisse senetleri, konu hakkında Borsa Bülteni’nde yapılan duyuruyu izleyen 2. iş günü ilgili pazarda işlem görmeye başlayabilir.

G.P.’ye alınmasına neden olan durumların düzeltilmesi için Borsa Yönetim Kurulu ilgili şirkete süre vermişse, sözkonusu sürede şirket tarafından bu durumların düzeltilmesi zorunludur. Aksi takdirde, şirket hisse senetleri Borsa pazarlarından sürekli çıkarılabilir. G.P.’de hisse senetleri işlemlerinin geçici veya sürekli olarak durdurulmasında Borsa mevzuatının ilgili hükümleri uygulanır.

f. Bültende Duyurulacak Hususlar

Hisse senetlerinin G.P.’de işlem görmesine karar verilen şirketlerle ilgili önem taşıyan hususlar, pazara alınma nedenleri, sözkonusu şirketlerin hisse senetleri G.P.’de işlem gördüğü sürece Borsa tarafından istenen bilgiler ve Borsa tarafından yapılan incelemelerden elde edilen bilgiler Günlük Bülten’de yatırımcılara duyurulur. Ayrıca G.P.’de hisse senetlerinin işlemlerinin geçici veya sürekli olarak durdurulması halinde, konu ile ilgili bilgiler Günlük Bülten yoluyla yatırımcılara açıklanır. Toptan Satışlar Pazarı

Toptan Satışlar Pazarı, 6 Şubat 1995 tarihinde faaliyete geçmiştir.

Önceden alıcıları belirli olan veya olmayan, belirli bir miktarın üzerindeki hisse senedi işlemlerinin Borsa’da güven ve şeffaflık ortamında, organize bir piyasada gerçekleştirilmesini sağlamak amacıyla kurulmuştur.

T.S.P.’de ayrıca, hisse senetleri Borsa’da işlem gören veya görmeyen şirketlerin belli bir miktarın üzerindeki hisse senetleri, işleme konu taraflarca bazı koşulların yerine getirilmesi suretiyle işlem görebilecektir. Toptan Satışlar Pazarı’nda satım işleminin kaç seans süreceği Borsa Başkanlığı tarafından belirlenmekte ve Borsa Bülteni’nde ilan edilmektedir.

Borsa’da hisse senetleri işlem gören şirketlerin, mevcut ortaklarının sahip oldukları hisse senetlerinin veya bunları temsil eden belgelerinin T.S.P.’de satışı, S.P.K.’nun Seri:8, No:20 sayılı “Özel Durumların Kamuya Açıklanmasına İlişkin Esaslar Tebliği”nin 6′ncı maddesinde belirtilen, “Tedavülde Bulunan Hisse Senedi Miktarını Artırıcı Satış” niteliğinde sayılmamaktadır.

Ancak, T.S.P.’de satın alınmış hisse senetlerinin İ.M.K.B. Ulusal Pazar veya Bölgesel Pazarlar’ında satılabilmesi için, satılacak hisse senedi, nominal tutarı ve satış dönemine ilişkin bilgiler, hissedar tarafından, S.P.K.’na ve Borsa’ya iletilir. Satılacak miktar nominal sermayenin %15′ine kadar ise satışlara en erken açıklamanın yapılmasını takip eden 5. gün başlanabilmektedir.

Satılacak miktar nominal sermayenin %15′ini aşarsa, satış “Hissedarların Ellerinde Bulunan Hisse Senetlerini Halka Arz Etmelerine İlişkin Esaslar Tebliği” kapsamına gireceği için, sirkülerin ilk ilan edildiği tarihten itibaren bir haftayı geçmemek üzere, sirkülerde belirtilen tarihte satışa başlanır.

Borsa dışında alıcı ve satıcı arasında anlaşma yapılıp fiyatı belirlenen T.S.P. işlemlerinde, işlemin T.S.P.’nda yapılmış olması sözkonusu işlemlerin mevzuata uygun olarak yapılıp, yapılmadığının Borsa tarafından incelenmesi saklı kalmak kaydıyla, kamuya duyurulması amlamına gelmektedir.

a. Toptan Satışlar Pazarı’nda İşlemler

Aşağıda belirtilen işlemler Borsa Başkanlığı’nın uygun görmesi halinde Toptan Satışlar Pazarı’nda gerçekleştirilebilir;
Hisse senetleri Borsa’da işlem gören ve görmeyen şirketlerin;

1. Sermaye artırımı yoluyla ihraç edilecek,
2. Mevcut ortaklarının sahip oldukları
hisse senetlerinin veya bunları temsil eden belgelerin, önceden anlaşma yapılmış ya da yapılmamış alıcılara, tahsisli veya toplu olarak satışı.

b. Toptan Satışlar Pazarı’na Başvuru

T.S.P.’nda başvuru, işlemin yapılmasını talep edildiği tarihten; dolaşımı artırıcı nitelikteki satışlarda asgari 1 hafta önce, dolaşımı artırıcı nitelikte olmayan satışlarda asgari 3 işgünü önce Borsa Başkanlığı’na gerekli tüm bilgi ve belgeler ile birlikte yapılmak zorundadır.

T.S.P.’nda yapılacak alıcısı belirli olan ve Borsa dışında anlaşması yapılan işlemler ile ilgili başvurular, anlaşma tarihinden itibaren bir hafta içinde yapılmak zorundadır. T.S.P.’nda işlem yapılmasına ilişkin başvuru, başvuru tarihinde Borsa Günlük Bülteni’nde ilan edilir.

c. Asgari İşlem Miktarı

Borsa’da işlem gören şirketlerin hisse senetlerinin satışa konu olacak asgari işlem miktarı, özel emir işlemlerine esas olan miktardan fazla olmalıdır.

Borsa’da işlem görmeyen şirketlerin bu pazarda satışa konu olacak hisse senetlerinin nominal değerinin 1 milyar TL’den aşağı olmamalıdır. Bu tutarın altında kalmakla birlikte, şirket ödenmiş sermayesinin ya da toplam oy haklarının en az % 10′una isabet eden miktarda hisse senetleri de asgari işlem miktarı olarak kabul edilmektedir.

Ancak imtiyazlı hisse senedi işlemlerinde, özelleştirme kapsamında bulunan şirketlerin hisse senetleri ile kamu bankalarının iştirak hisselerinin satışlarında, Borsa Başkanlığı tarafından yukarıda belirtilen asgari işlem miktarı sınırlamaları aranmayabilir. Borsa Başkanlığı önceden ilan edilmek şartıyla, asgari işlem miktarını yeniden belirlemeye yetkilidir.

d. İşlem Fiyatı

T.S.P.’nda yapılacak satışlarda, satıcının belirlediği fiyatın veya anlaşma yapılan fiyatın “Gerçekçi Fiyat” olması şarttır. T.S.P.’nin işleyiş esasları bakımından gerçekçi fiyat, ilgili hisselerin alıcısı önceden belli ise anlaşma yapılan tarih itibariyle aşağıdaki esaslar kapsamında olan ve Borsa Başkanlığı tarafından uygun görülen fiyattır.

Borsa Başkanlığı, istenen satış fiyatının “Gerçekçi Fiyat” kavramına uygun olduğunun tarafsız kuruluşlarca tespit ettirilmesini ve fiyat tespit raporunda belirtilen esasların tamamının veya bir kısmının Borsada ilan edilmesini şart koşabilir.

1. Borsa’da İşlem Gören Şirketlerin İşlem Fiyatı

Borsa’da işlem gören anonim ortaklıkların hisse senetlerinin; şirket yönetiminin el değiştirmesi sonucunu verecek miktarda ve anılan anonim ortaklığın dahil olduğu grup dışındaki, önceden belirlenmiş, alıcı kişilere T.S.P.’nda yapılacak satışlarda, fiyat serbest bir şekilde belirlenebilmektedir.

Hisse senetleri Borsa’da işlem gören anonim ortaklıkların dahil oldukları grup içerisinde ve grup içi ortaklar arasında T.S.P.’nda yapılacak hisse senedi alış ve satışlarına ilişkin işlemler ile şirket yönetiminin el değiştirmesine yol açmayacak T.S.P. işlemlerinde; işlem fiyatı, alıcı belli ise anlaşma tarihinden, alıcı belli değil ise başvuru tarihinden itibaren geriye doğru şirketin hisse senedinin 15 gün boyunca oluşmuş ağırlıklı ortalama fiyatların ortalamasının alınarak en yakın fiyat adımına yuvarlanmasıyla bulunan baz fiyata +/-% 20 marj uygulanarak bulunacak aralıkta olacak şekilde belirlenmesi gerekmektedir.

Ancak;

a. Hisse senetleri Borsa’da işlem gören anonim ortaklıkların Sermaye Piyasası Kurulu’nun ilgili tebliği çerçevesinde, sermaye artırımı yoluyla halka arz edilmeksizin T.S.P.’nda tahsisli hisse sendi satışı yapmaları durumunda, yukarıda belirtilen fiyat marjları dışında işlem yapılabilmesi için Sermaye Piyasası Kurulu’nun yazılı izni aranır.

b. Hisse senetleri Borsa’da işlem gören anonim ortaklıkların sermaye artırımı ve/veya mevcut ortakların sahip olduğu payların satışı suretiyle yurt içinde ya da yurt dışında yerleşik yatırımcılara halka arz yoluyla T.S.P.’nda hisse senedi satışı yapılması durumunda, T.S.P.’da geçerli fiyat marjlarının uygulanması esastır. Sözkonusu satışlarda, yatırımcı talebini teşvik etmek amacıyla, farklı yatırımcı gruplarına veya farklı ödeme koşullarına bağlı olarak yapılacak ilave prim veya ilave iskonto uygulaması sonucunda oluşacak fiyatlar, Borsa Yönetim Kurulu’nca uygun görülmesi halinde, fiyat marjları dışında bulunabilir.

c. Yukarıdaki (b) bendindeki T.S.P. işlemlerinde belirli bir süre ile sınırlı olmak üzere alıcılara anlaşma fiyatından ilave hisse senedi alım hakkı verilmesi durumunda, konuya ilişkin bilgilerin önceden gerçekleşen satış işleminde kamuya açıklanması ve işlemin talep edildiği tarihten asgari 2 iş günü önce başvurulması kaydıyla, ilave satış işlemi anlaşma fiyatından T.S.P.’da gerçekleştirilebilir (01.04.1998 tarih ve 97 sayılı genelge).
1.
2. Borsa’da İşlem Görmeyen Şirketlerin İşlem Fiyatı

Borsa’da işlem görmeyen şirketlerin işlemlerinde fiyat, taraflarca yukarıda belirtilen gerçekçi fiyat esaslarına göre serbestçe belirlenir. Bu hisse senetlerinin fiyatına ilişkin, satıcı tarafından fiyat değerleme şekli, analiz varsayımları ve yöntemlerini içerir “Fiyat Tespit Raporu” Borsa’ya sunulur.

e. İşlem Esasları

T.S.P.’de işlemler peşin esasına göre 1 TL ve katları cinsinden yapılır. Ancak, yapılan işlem peşin olmakla birlikte, Borsa Başkanlığı’nca uygun görülmesi halinde ödeme koşulları vadeli olan satışlarda, vade ve diğer ödeme esasları Borsa Bülteni’nde ilan edilir. Pazar’da yapılacak alım satım işlemlerinin diğer esasları Borsa Başkanlığı’nca belirlenerek Borsa Bülteni’nde duyurulur.

f. Satış Süresi ve İşlemlerin Bültende İlanı

T.S.P. kapsamına giren işlemler, 11:00-12.00 saatleri arasında yapılır. Satış işleminin kaç seans süreceği, işleme konu tarafların talebi dikkate alınarak, Borsa Başkanlığı’nca belirlenir ve Günlük Bülten’de ilan edilir.

Ulusal Pazarda işlem gören şirketlerin T.S.P. bilgileri 1. seans bülteninde, Bölgesel Pazarlarda işlem gören şirketlerin Toptan Satışlar Pazarı bilgileri Bölgesel Pazarlar Seans Bülteni’nde; Borsada işlem görmeyen şirketlerin Toptan Satışlar Pazarı bilgileri ise Ulusal Pazar Birinci Seans Bülteni’nde yayınlanmaktadır.

g. Takas Esasları

T.S.P.’nda yapılacak işlemlerde, nakit ve kıymet takası esas olarak İMKB Takasbank A.Ş. bünyesinde gerçekleştirilir.

Ancak alıcı ve satıcının yazılı talebi ile birlikte Borsa’nın takas işlemlerinde sorumlu olmayacağına dair ibraname vermeleri ve Borsa Başkanlığı’nın uygun görmesi halinde, takas işlemleri Borsa dışında gerçekleştirilebilir.

Borsa Başkanlığı, gerektiğinde, taraflardan satış işlemine konu olacak hisse senetlerinin ve ödenecek satış tutarının İ.M.K.B. Takasbank A.Ş.’ne depo edilmesini isteyebilir. Borsa Başkanlığı, satıcının talebi halinde, önceden Borsa Bülteni’nde duyurmak şartıyla, alıcıların teminat vermesini isteyebilir.

Toptan Satışlar Pazarı’nda yapılacak satışlar, aksi belirtilmedikçe, S.P.K.’nun Seri:8, No:20 sayılı Tebliğ’inin 6. maddesinde belirtilen “Tedavülde bulunan hisse senedi miktarını artırıcı satış” niteliğinde değildir. Bu çerçevede, T.S.P.’nde gerçekleşen alım satımların takas ve saklama işlemleri, İ.M.K.B. Takasbank A.Ş. tarafından farklı hesaplar kullanılarak yapılır ve Toptan Satışlar Pazarı’nda yapılan işlemler ile Ulusal veya Bölgesel Pazarda yapılan işlemler arasında virman yapılmaz.

Ancak bahse konu Tebliğ’in 6. maddesine uygun şekilde “Tedavülde bulunan hisse senedi miktarını artırıcı satış” bildiriminin en az 5 gün öncesinden yapılmış olması veya satışa konu hisse senetlerinin halen Borsa’da dolaşımda bulunan hisse senetlerinden olması durumunda, T.S.P.’nda satın alınan hisse senetleri Ulusal veya Bölgesel Pazarlarda alınıp satılabilir ve hesaplar arasında virman yapılabilir.

Takas ve Saklama ücretleri, Ulusal ve Bölgesel Pazarda işlem gören hisse senetleri için uygulanan tarife ile aynıdır.

h. Borsa Payı ve İşlem Ücreti

T.S.P.’nda gerçekleşen işlemler üzerinden alıcı ve satıcı Borsa üyelerinden, Hisse Senetleri Piyasası’nda uygulanan tarife esas alınarak Borsa payı tahsil edilir. Ayrıca hisse senetleri Borsa’da işlem görmeyen ortaklıkların T.S.P.’nda işleme konu olacak hisse senetleri için, satış işlemini talep eden taraf, satışı teklif edilen toplam tutar üzerinden %0.05 oranında “T.S.P. Pazar Kayıt Ücreti”ni peşin olarak öder. Hisse senetleri Borsa’da işlem gören ortaklıkların T.S.P.’nda alım-satıma konu olacak hisse senetleri için kayıt ücreti alınmaz. (25.06.1997 tarih ve 76 sayılı genelge) Rüçhan Hakkı Kupon Pazarı (Yeni Pay Alma Hakkı Kuponları Pazarı) İşlemleri

Rüçhan hakkı; ortaklıkların bedelli sermaye artırımlarına mevcut ortakların öncelikle katılma hakkıdır. Hisse senedi kuponlarının temsil ettiği hak, ortaklığa karşı, sadece o hisse senedinin belge numarasını taşıyan “Yeni Pay Alma Kuponları” nın teslimi karşılığında ve hisse senedi ibrazına gerek kalmaksızın kullanılır. (Seri: 1 No:5, Md.9)

Borsada hisse senetleri işlem gören şirketlerin, sermayelerini nakdi olarak arttırma kararı almaları halinde; hissedarlar, hisse senetleri üzerinde bulunan “Yeni pay alma kuponu”nu kullanarak ve sermaye artış “bedeli”ni (mevcut hisselerin rüçhan hakkı kullanma değeri ile bedelli sermaye oranının çarpılması sonucu bulunur) ihraçcı şirkete ödeyerek sermaye artışına iştirak etmekte ve sahip oldukları hisse senedi miktarını artırmaktadırlar. (İstisnai olarak, yeni pay alma hakkı hisse senedinin nominal değerinden daha yüksek fiyat üzerinden de (primli fiyattan) kullandırılabilir.)

Yeni pay alma ve bedelsiz pay alma hakkının kullanılmasında geçerli olacak yeni pay alma kuponu numaraları, yeni pay alma hakkının kullanımına ilişkin sirkülerde açıklanır.

Ancak bazı hissedarların, sermaye artışına katılmayıp zarara uğramaları veya istemeyerek sermaye artışına katılmaları söz konusu olmaktadır. Bu ikileme bir çözüm olarak, yeni pay alma kuponlarının hisse senedinden bağımsız olarak, rüçhan hakkı kullanım süresi içinde alınıp satılabileceği hükme bağlanmış bulunmaktadır.

Rüçhan Hakkı Kullanım süresi 15 günden az 60 günden fazla olamaz. Bu sürelerin son gününün resmi tatil gününe rastlaması halinde, işlemlere izleyen ilk iş günü bitimine kadar devam edilir. Satış süresi ortaklık önerisi de dikkate alınarak Sermaye Piyasası Kurulu tarafından belirlenir.

Bu düzenleme çerçevesinde, 4 Ocak 1993’te Borsada “Rüçhan Hakkı Kupon Pazarı” açılmıştır. Hisse senetleri Borsada işlem gören şirketlerin, nakdi sermaye artışı yapmak üzere belirledikleri rüçhan hakkı kullanma süresi içinde, söz konusu hisse senedinin üzerinde bulunan yeni pay alma kuponunun alınıp satılabilmesi için açılan pazardır. 24.12.1992 tarih ve 200 no’lu Başkanlık genelgesiyle Rüçhan Hakkı Kupon Pazarı’nın çalışma esasları belirlenmiştir;
Bu esaslar şu şekilde sıralanabilir;

Pazar açılış günü, rüçhan hakkı kullanımının başlangıç günüdür.

2. Her hisse senedinin Rüçhan Hakkı Kupon Pazarı o hisse senedinin işlem gördüğü pazarın açıldığı seansta açılır.
3. Rüçhan hakkı kupon pazarı işlemleri için “R” pazar kodu kullanılır.

4. Rüçhan hakkı kupon pazarında işlem birimi olarak “lot” uygulanır, 1 lot, 1000 kupon (1.000.000 TL nominal değerli hisse senetlerinin üzerindeki yeni pay alma kuponu) değerine karşılık gelmektedir.

5. Rüçhan hakkı kupon pazarında normal emir, küsürat emir ve özel emir verilebilir.

6. Öncelik kuralları ile bir kerede yazılabilecek azami lot miktarı, halen Hisse Senetleri Piyasası’nda uygulandığı şekildedir.

7. Pazar açıldığında işlem gerçekleşen ilk seans sonuna kadar rüçhan hakkı kuponlarında fiyat marjı yoktur yani serbest fiyattan işlem görür. Baz fiyat gibi marj belirlemesinde kullanılmamakla birlikte, ilgili hisse senedinin sermaye artırımının başlamasından önce işlem gördüğü son seanstaki ağırlıklı ortalama fiyatı esas alınarak hesaplanan ve kuponunun teorik değeri konusunda fikir vermek amacıyla kullanılan “Referans Fiyat” Borsa Yönetimi’nce belirlenir ve ilk seansta duyurulur. İşlem gerçekleştikten sonra kupon baz fiyatı, bir önceki seansta gerçekleşen rüçhan hakkı kupon işlemlerinin ağırlıklı ortalama fiyatına göre belirlenir. Rüçhan Hakkı Kupon Pazarında işlem gerçekleşerek fiyat tescil oluncaya kadar, her gün hisse senedinin işlem gördüğü pazardaki ağırlıklı ortalama fiyatına bağlı olarak, referans fiyat hesaplanıp ilan edilir.

8. Rüçhan Hakkı Kupon Pazarında, fiyat marjları, pazar açılış günü ve fiyat tesciline kadar serbest; fiyat tescilini takip eden seanslarda ise % 25’dir. (Rüçhan hakkı kupon pazarı’nda gerçekleşen işlemlerin ağırlıklı ortalama fiyatının yuvarlanması sonucu bulunan baz fiyatın % 25 altı ve % 25 üstüdür)

9. Fiyat adımları, 500 TL’na kadar olan baz fiyatlar için 5 TL, 510 TL ile 1000 TL arası baz fiyatlar için 10 TL’dir. 1.000 T.L’.den yukarı baz fiyatlarda diğer tüm Pazarlarda uygulanan şekildedir.

10. Rüçhan Hakkı Kupon Pazarında gerçekleştirilen işlemler için de hisse senetleri için uygulanan takas süreleri (T+2) geçerlidir. Rüçhan Hakkı Kupon Pazarında alım yapan üyeler, rüçhan hakkı bedellerini Takasbank’a ödemek suretiyle aldıkları kuponların karşılığı hisse senetlerini aynı gün içinde, Hisse Senetleri Piyasası’nda satabilirler. (Bu işlem sadece Kayıtlı Sermaye Sistemine tabi şirketlerin hisselerinde yapılabilir. Esas sermaye sisteminde hisseler daha sonra teslim edileceğinden bu işlem yapılamaz. Esas sermayeli şirketlere ait rüçhan hakkı kuponları rüçhan bedelleri ödendiğinde makbuz olarak saklanır. Şirket hisse senetlerini bastırdığında bu makbuzlar hisse senedine çevrilir.)

11. Pazar kapanış günü (son işlem günü), rüçhan hakkı kullanma süresi sonundan önceki 5. işgünüdür. Bu pazarda işlemlere başlanabilmesi için, rüçhan hakkı kullanma süresi başlamadan en geç iki işgünü önce, sermaye artışı yapacak şirketin, gerekli bilgi ve belgeleri Borsa Başkanlığı’na göndermesi gerekir. Alınan bilgi ve belgelerden derlenen haber, Borsa bülteninde, en geç rüçhan hakkı kullanma süresi başlangıcından 1 işgünü önce yayınlanır.

Hisse Senetleri Piyasası’nın İşleyişi Müşteri ve Borsa Emirleri

a. Müşteri Emirleri

Borsa üyelerine müşterileri tarafından verilen alım-satım emirleri “Müşteri Emri” olarak adlandırılır. Müşteri emirleri limit veya serbest fiyatlı olabilir. Limitli müşteri emrinde, emri veren alıcı, işlemin gerçekleşmesi için kabul ettiği en yüksek fiyatı; satıcı ise satmaya razı olduğu en düşük fiyatı belli eder. Müşteri, verdiği emirdeki fiyatı belirleme konusunda üyeyi serbest bırakmak istediğinde, “Serbest Fiyatlı” ibaresini taşıyan emir verir.

b. Borsa Emirleri

Müşteri emirleri, üye temsilcileri tarafından seans içinde Borsa bilgisayar sistemine aktarıldığında “Borsa Emri”’ne dönüşür.
Alım – Satım İle İlgili Genel Kurallar

Verilen bir emrin karşı bir emir tarafından karşılanması sırasında, sistemin uyguladığı birtakım işlem kuralları vardır. Hisse senedi almak veya satmak isteyen üye temsilcisi, bir emrin içermesi gereken tüm bilgileri bilgisayar aracılığıyla sisteme aktarır. İşlemler hisse senetleri piyasası için belirlenen öncelik kurallarına uygun şekilde sistem tarafından otomatik olarak gerçekleştirilir. Bu kurallar, fiyat ve zaman önceliği kurallarıdır.

a. Fiyat Önceliği

Daha düşük fiyatlı satış emirlerinin, yüksek fiyatlı satış emirlerinden; daha yüksek fiyatlı alım emirlerinin, düşük fiyatlı alım emirlerinden önce işlem görmesini sağlayan öncelik kuralıdır.

b. Zaman Önceliği

Girilen emirlerde fiyat eşitliği olması halinde, sisteme zaman açısından daha önce kaydedilen emrin daha önce işlem görmesini sağlayan öncelik kuralıdır.

c. Müşteri Emirlerinin Önceliği

Fiyat ve zaman öncelikleri açısından eşitliğin söz konusu olduğu emirler arasında müşteri emirleri, Borsa üyelerinin kendi nam ve hesaplarına verdikleri Borsa emirlerinden önce sisteme girilir.
Emir Girişinde Sınırlamalar

Hisse Senetleri Piyasası’nda üye temsilcileri sisteme emirlerini aktarırken başlıca iki sınırlamaya uymak zorundadırlar. Maksimum Lot Miktarı

Limit Fiyatlı olarak verilen emirler, her hisse senedi için belirlenen bir defada sisteme girilebilecek maksimum lot miktarı ile sınırlandırılmıştır. Hisse senetleri 100, 250, 500 ve 1.000, 2.500 ve 5.000 lot olarak belirlenen altı farklı maksimum lot sınırından birine tabidir.
Maksimum Lot Miktarlarının Belirlenmesine Baz Teşkil Eden Kriterler

a. Hisse senetlerine emir girişinde uygulanan “maksimum lot miktarları” aşağıdaki tabloda belirtilen “sözleşme başına düşen ortalama lot miktarları”na göre belirlenmektedir.

Sözleşme Başına Ortalama Lot Maksimum Lot Miktarı
251 ve üzeri 5.000
101 – 250 2.500
51 – 100 1.000
26 – 50 500
11 – 25 250
0 – 10 100

Maksimum lot miktarı, aylık sözleşme başına düşen ortalama lot miktarı 0-10 lot arasında olan hisse senetlerinde 100 lot; 11-25 lot arasında 250 lot; 26-50 lot arasında 500 lot; 51-100 lot arasında 1.000 lot; 101-250 lot arasında 2.500 lot; 251 ve üzerindeki hisse senetlerinde 5.000 lot olarak uygulanmaktadır.

b. Maksimum lot miktarlarının artış ve azalış hesaplamaları her ay başında, geçmiş ayın verileri değerlendirilerek ve eksperlerin görüşü alınarak piyasadaki gelişmelere uygun olarak yeniden belirlenmektedir.

c. Piyasada yeni işlem görmeye başlayan bir hisse senedinin başlangıçtaki maksimum lot miktarı, hissenin baz fiyatının 25.000 TL.’nin altında kalması halinde 2500 lot, hissenin baz fiyatının 25.000 TL.’nin üzerinde olması halinde ise 1.000 lot olarak uygulanmaktadır.

d. Piyasanın hızla gelişen ihtiyaçlarına cevap verebilmek için, hisse senetlerinin (Eski-Yeni-Rüçhan, Temerrüt-Resmi Müzayede sıralarında) maksimum lot miktarlarının gerek hissenin ilk pazar açılışında belirlenmesi, gerekse piyasasının gerektirdiği koşullarda ihtiyaca göre artırılıp/azaltılması yetkisi yukarıda belirlenen çerçeve dahilinde olmak üzere, uygulama kolaylığı sağlamak açısından Hisse Senetleri Piyasası Müdürlüğü’ne aittir.

İşlem Değeri Sınırı

Bir defada sisteme girilebilecek her lot emri 1 Trilyon TL işlem değeri ile sınırlandırılmıştır. Ancak, özel emirlerde 1 Trilyon TL lik bu sınır uygulanmamaktadır. Bu sınır gerektiğinde günün şartlarına göre Yönetim Kurulu tarafından yeniden belirlenmektedir.

Limit Fiyatlı Emirlerde maksimum lot sınırı geçerlidir. Ancak girilen emrin değeri 1 Trilyon TL’nı aşamaz. Emir, sınır değeri aştığı takdirde sistem tarafından reddedilir.

Kalanı İptal Et (KİE) Emirleri için maksimum lot sınırı yoktur, ancak emrin değeri 1 Trilyon TL’nı aştığı takdirde, emrin tamamı sistem tarafından reddedilir.

Özel Limit Fiyatlı (OLFE) ve Limit Değerli Emirlerde, sistem maksimum 1 Trilyon TL’na kadar işlem yapar ve o noktada işlemi sona erdirir. Emir Çeşitleri

Bu bölümde Borsa Emirleri özellikleri itibariyle tek tek açıklanmıştır. Sistem tarafından uygulanan kurallar, “Hisse Senetleri Piyasası Bilgisayarlı Alım-Satım Sisteminin İşleyişi” bölümü içinde yer alan “Emir Girişi ve İşlem” alt konu başlığı altında açıklanmıştır.

Emir çeşitleri ;

a. Normal Emir
b. Özel Emir
c. Küsürat Emir

Normal emirler farklı şekillerde sisteme iletilebilmektedir. Normal emirler, sisteme, limit fiyatlı, limit fiyatlı aktif işlem koşullu, özel limit fiyatlı ve limit değerli olarak iletilebilmektedir Normal Emirler

İşlem birimi halinde verilmiş, küsuratsız, tam olarak 1 lot (1.000 adet ya da 1.000.000 TL nominal) ve katlarından oluşan emirlerdir.

İstisna olarak,
Petrokent Turizm hisse senedinin 1 lotu 1.020 adet (1.020.000 TL nominal),
T. İş Bankası A tertibi hisse senedinin 1 lotu 100 adettir (100.000 TL nominal).
T. İş Bankası Kurucu hisseleri 1 adet üzerinden işlem görür.

Normal Emirleri, dört ayrı gruba ayırmak mümkündür. Ancak tüm çeşitlerde bir fiyat limiti sözkonusudur:

a. Limit Fiyatlı Emirler
Fiyat ve miktarın girildiği emirlerdir. İşlem kısmen veya tamamen olmazsa, gerçekleşmeyen kısım ekranda pasif olarak görünür.
b. Kalanı İptal Et Emirleri (KİE)

Fiyat ve miktarın girildiği, ancak işlem olmazsa tamamı, kısmen işlem gördüğü durumda görmeyen kısmın emir dosyasına pasif olarak yazılmayarak, sistem tarafından otomatik olarak iptal edildiği emir türüdür.
c. Özel Limit Fiyatlı (OLFE) Emir

Emir miktarının “sıfır-0″ olarak girildiği, sadece fiyat verilerek sisteme aktarılan emirlerdir. Belirli bir fiyata kadar olan bütün emirleri karşılamak amacı ile girilir. Bu emirler, belirtilen fiyat seviyesine kadar tüm fiyat seviyelerindeki emirleri karşılar. Eğer üyenin karşılamak istediği emirler içinde kendisine ait emirler varsa ve bunların toplamı %50’yi geçiyorsa girilen emir iptal edilir.
d. Limit Değerli Emirler

Özel limit fiyatlı emirlerin belirli bir tutar sınırı konmuş şeklidir.
1. Miktar “Sıfır-0″ olarak girilir.
2. “Fiyat” girilir.
3. Emre maksimum işlem değeri “TL” olarak yazılır.
4. Bu tür emirler için “Maksimum Değer” kısıtı (limit) emir miktarıdır.
5. Eğer üyenin kendisine ait emirleri daha fazlaysa girilen emir iptal edilir. Özel Emirler

Yönetim Kurulu tarafından, menkul kıymet bazında belirlenen hisse sayısını aşan ve başka bir özel emir ile eşlendiğinde eksper onayıyla gerçekleştirilen, bölünmez bir bütün olarak işlem gören emirlerdir.

Özel emir miktarının alt sınırı, hisse bazında geçerli olan maksimum lot sayısı ve baz fiyatı ile aşağıdaki şekilde ilişkilendirilmiştir;

Baz Fiyat Aralığı Minimum Özel Emir Miktarı
0 – 25.000 maksimum lot miktarının 10 katı
25.500 – 50.000 maksimum lot miktarının 6 katı
51.000 – 100.000 maksimum lot miktarının 3 katı
102.500 ve üzeri maksimum lot miktarının 1 katı

Küsürat Emirler
Küsürat emirler, işlem biriminin (1 lotun) içerdiği hisse senedi sayısından daha az miktarlar için verilmiş emirlerdir. Küsürat İşlemleri Borsa’da gerçekleştirilebildiği gibi Borsa dışında da yapılabilir.

Tek Üyenin Taraf Olduğu İşlemler

Üye tarafından girilen emir yine aynı üyenin pasif (beklemekte olan) emri ile karşılaştığında, sistem emri çapraz emir dosyasına aktarır ve Yönetim Kurulunca belirlenen süre kadar beklemeye alır. (Bu süre 18.07.2000 tarih ve 140 nolu Genelge ile 24 Temmuz 2000 tarihinden itibaren bir dakika olarak uygulanmaktadır). Belirlenen süre içinde başka bir üyenin aynı fiyat seviyesinde emri gelmez ise, bu sürenin sonunda sistem çapraz işlemi gerçekleştirir ve işlem tescil edilir.

Bekleme süresi dahilinde bir başka üyenin aynı fiyat seviyesinde aktif emri gelir ise;

a. Pasif miktar, üyenin ve diğer üyenin emir toplamlarına eşit ise, miktar % 50 oranında üyeler arasında paylaştırılır.

b. Pasif miktar, üyenin ve diğer üyenin emir toplamlarından büyük olduğu takdirde;
i. Üyenin emri diğer üyenin emir miktarından büyük ise, diğer üyenin miktarı kadar eşit olarak eşleşir, kalan kısım beklemeye devam eder.
ii. Üyenin emri diğer üyenin emir miktarından küçük ise, üyenin emrinin tamamı karşılanır, diğer üyenin istediği miktar kalan pasif emir miktarı ile eşleştirilir.
c. Pasif miktar, üyenin ve diğer üyenin emir toplamlarından küçük olduğu takdirde;
i. Her iki üyenin emir miktarları eşit ise, pasif emir miktarı %50 oranında üyeler arasında paylaştırılır.
ii. Üyenin emri diğer üyenin emir miktarından büyük ise diğer üyenin miktarı kadar eşit işlem yaptırılır, kalan miktar için çapraz işlem bekleme süresi devam eder.
iii. Üyenin emri diğer üyenin emir miktarından küçük ise, üyenin emrinin tamamı karşılanır, diğer üyenin istediği miktar kalan pasif emir miktarında kalan miktar kadar eşleştirilir.

Çapraz işlemlerde paylaştırılacak miktar tek sayı ise, her zaman bir fazlası aynı üyeyle eşleştirilir. Çapraz işleme konu olan miktar bir lot ise, bekleme süresi içinde gelen diğer bir üyenin aynı fiyat seviyesindeki emri ile eşleştirilirEmirlerde Geçerlilik Süresi

a. Günlük Emir

“Günlük Emir” olarak adlandırılmasına ve günde iki seans olmasına rağmen, yalnızca verildiği seans sonuna kadar sistemde işlem görmek üzere bekleyebilen emir türüdür, Seans sonuna kadar işlem görmezse, iptal edilecektir. Sistem, aksi belirtilmedikçe, bütün emirleri günlük emir olarak kabul edecektir

b. Kalanı İptal Et

Emre iliştirilen bu koşul, emrin mümkün olan miktarının karşılanması ve kalan kısmın da iptal edilmesi anlamına gelmektedir. Karşı emir, aynı üye tarafından verilmişse veya emir bulunmuyorsa, sözkonusu emir iptal edilecektir. Limit fiyatlı bir emir, temsilci tarafından KİE (Kalanı İptal Et) tuşuna basıldığında, Kalanı İptal Et Emri haline gelir.

c. Tarihli Emir

Emrin, karşılanmak üzere belirli bir tarihe kadar sistemde durmasını sağlar. İlk seans TAR olarak “1″ (bir) girildiği takdirde emir (marj ya da adım dışı kalmamış, işlem görmemiş veya kısmen işlem görmüşse) ikinci seansta da geçerli olacaktır. Ancak ikinci seansta da eşleşmez ise gün sonunda iptal edilecektir. 2. seans içinde verilecek 1 günlük emir sadece 2. seans için geçerli olacak ve gün sonunda iptal edilecektir.

Mevcut uygulamada; 16 Kasım 1998 tarihinden itibaren emrin maksimum geçerlilik süresi 1 iş günüdür. Verilen tarihli emrin fiyatı, geçerlilik süresi içinde, marj dışında kalırsa emir sistem tarafından iptal edilir ve sonraki seanslarda tekrar marj içinde kalsa bile sisteme geri dönmez.

Tarihli bir emir, bölündüğü veya iyileştirildiği zaman verilen tarih geçerli olur. Tarihli bir emrin miktarı artırılamaz. Tarihli emirlerde, süre azaltılabilir ancak artırılamaz. Günlük bir emir tarihli bir emre dönüştürülemez, ancak, tarihli bir emir günlük emre çevrilebilir.
HİSSE SENEDİ İŞLEMLERİNDE TAKAS VE SAKLAMA

Sermaye piyasalarında piyasanın gelişme derecesine göre çok değişik şekillerde takas merkezleri bulunur. Sadece satıcının teslim edeceği kıymetleri alıp, alıcıya teslimini sağlayan, alıcıdan aldığı parayı satıcıya ödeyen veya hesabına geçiren basit takas odalarından tam bir otomasyonla ve sürekli cari hesap mekanizması ile çalışan takas merkezlerine kadar takas hizmetini değişik derecelerde yerine getiren organizasyonlar bu işi yürütür.

Gelişmiş piyasalarda takas hizmeti borsadan bağımsız çalışan kuruluşlarca yerine getirilir. Londra’da TALISMAN, Paris’te SICOVAM, Güney Kore’de Korea Securities Settlement Corporation gibi.

En basit şekliyle takas hizmeti, borsa üyelerinin sattıkları menkul kıymetleri takas merkezine teslim etmeleri, aldıkları menkul kıymetleri de takas merkezinden almaları, ödemelerini ve tahsilatlarını da burada gerçekleştirmelerini kapsar.

Bu işlemi biraz daha geliştirecek olursak, borsa üyelerinin aynı cins menkul kıymetten hem alım hem de satım yapmaları halinde takas merkezine sadece aradaki farkı teslim etmeleri veya takas merkezinden teslim almaları sözkonusudur.

Örneğin bir borsa üyesi aynı seansta müşterileri AA, BB ve CC için toplam 1200 adet XYZ hissesi satın almış, buna karşılık DD ve EE adlı müşterileri ile kendi portföyü için 1500 adet XYZ satmışsa, takas merkezine sadece 300 adet XYZ hisse senedi teslim edecek ve sattığı ile aldığının bedeli arasındaki farkı alacaktır.

Takas hizmetlerinin yanında saklama hizmetleri de sermaye piyasalarının gelişmiş olduğu ülkelerde organize kurumlar tarafından yapılmaktadır. Borsanın, bankaların, aracı kurumların ya da bu iş için kurulmuş meslek kuruluşlarının yaptığı saklama hizmeti (custodian service, safe deposit service) geliştikçe, menkul kıymetler ortalıkta gözükmez. Onların yerini saklama makbuzları alır. Bunların cirosu mümkünse, bunlar elden ele dolaşır. Değilse ve yalnız takas merkezine ibraz edilebilir nitelikte ise takas teslim tesellümünde bunlar kullanılır.

Bu sistemin biraz daha gelişmiş şekli, teslim tesellümün tamamen ortadan kalkmasıyla, gerek menkul kıymet, gerekse para hareketlerinin sadece hesaptan hesaba virman şeklinde yürütülmesidir. Böylece menkul kıymetler, saklama hizmeti veren kurumların kasa dairelerinden gün ışığına hiç çıkmazlar.

Takas ve Saklama İşlemlerini Düzenleyen Mevzuat

Borsa’da gerçekleşen işlemlerin takasına dair kuralları belirlemeye Borsa Genel Kurulu ve Genel Kurul’un verdiği yetkiye istinaden Borsa Yönetim Kurulu ve/veya Borsa Başkanı yetkilidir.

Konu hakkındaki temel mevzuat İ.M.K.B. Yönetmeliği’nin 35. maddesi, Borsa’da gerçekleşen işlemlerin takasının Takas Merkezinde sonuçlandırılmasına amirdir. Yine İ.M.K.B. Yönetmeliği’nin 35. maddesi ile birlikte İstanbul Menkul Kıymetler Borsası Hisse Senetleri Piyasası Yönetmeliği’nin 32,33,34 ve 35. maddeleri ve İ.M.K.B. Takas ve Saklama Merkezleri Yönetmeliği’nin 3,4,5,6 ve 7. maddeleri, takasın süresini, temerrüt halini, teslim ve ödeme şekli ile teslim edilecek menkul kıymetlerin niteliklerini tarif etmiştir. Ayrıca, bu üç yönetmeliğin verdiği yetkiye dayanarak Borsa Yönetim Kurulu ve Borsa Başkanı’nca takasa dair alınan kararlar veya genelgeler Borsa Bültenleri aracılığı ile ilgililere duyurulmaktadır.

İ.M.K.B. Takas ve Saklama Bankası A.Ş.

01.01.1992 tarihinde İ.M.K.B. Takas ve Saklama A.Ş. ünvanı ile faaliyete geçen Banka anonim şirket statüsünde 28.07.1995 tarihine kadar faaliyetlerini sürdürmüştür. 23 Mart 1995 tarihli Resmi Gazete’de yayınlanan 95/6551 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile İstanbul Menkul Kıymetler Borsası Takas ve Saklama Bankası A.Ş. ünvanlı yatırım bankası kurulması izni verilmesi ile 28.07.1995 tarihinde yapılan Şirket Genel Kurulu’nda alınan karar neticesinde sermayesini 750.000.000.000 TL’ya çıkararak İMKB Takas ve Saklama Bankası A.Ş. (Takasbank) ünvanını almıştır. Takasbank, bankacılık faaliyetlerine 01.01.1996 tarihinden itibaren başlamıştır. 20.03.2001 tarihli Genel Kurul’da Bankanın sermayesinin 33.540.000.000.000.TL.’ye yükseltilmesine karar verilmiştir.

Banka’nın, İMKB, 27 banka ve 77 aracı kurumdan oluşan 105 ortağı vardır. Takasbank, İstanbul Menkul Kıymetler Borsası, Sermaye Piyasası Kurulu, Banka ve Aracı Kurum temsilcilerinden oluşan 11 kişilik bir Yönetim Kurulu tarafından yönetilmektedir.

Takasbank öncelikle sermaye piyasasında faaliyet gösteren banka ve aracı kurumlara “Saklama Hizmeti” ile “Takas Hizmeti” vermektedir. Mevcut durumda, menkul kıymetlerin büyük çoğunluğu Takasbank kasalarında saklanmaktadır.

Aracı kuruluşlar sadece, müşterileri tarafından verilen satış emrinin yerine getirilmesi için teslim edilen menkul kıymetlerle, müşterinin alım emri gereği satın alınan menkul kıymetleri, borsa mevzuatında belirtilen satış emrinin geçerlilik süresi ve gerçekleşen alım emrinin tasfiyesi için öngörülen azami süre içinde emanetinde tutabilir. Bu halin dışında, aracı kuruluş gerek kendisine gerekse müşterilerine ait menkul kıymetleri yetkili Takas ve Saklama Kuruluşu dışında hiçbir yerde tutamaz. (Seri:V, No:19, md.50 (f) bendi)

Takasbank kasalarında saklanan hisse senetleri için hisse senetlerine ait kuponlar özel makinalarla kesilmekte, kupon bedelleri tahsil edilmekte ve ilgili kuruluşun hesabına geçilmekte, rüçhan hakları kullanılmakta ve kıymetlerle ilgili diğer gerekli işlemler aracı kuruluşlar adına yapılmaktadır. Ayrıca, Müşteri İsmine Saklama ve Alo Takas Hizmeti yatırımcılara kendileri adına satın alınan kıymetlerin bakiyeleri hakkında bilgi edinme ve bloke koyma hakkı sağlamaktadır.

Takasbank, ayrıca İMKB’de işlem gören hisse senetleri için bir kodlama sistemi (ISIN) geliştirmiştir. Aynı zamanda, Takasbank ANNA (Uluslararası Menkul Kıymet Kodlama Birliği) üyesidir.

Menkul kıymet takasını kolaylaştırmak ve hızlandırmak amacıyla menkul kıymet borç alıp verme teşvik edilmelidir. SPK “ Kredili İşlemler, Açığa Satış ve Menkul Kıymet Ödünç Verme İşlemleri “ ile ilgili Tebliğ’inde konu ile ilgili yasal düzenlemeleri yapmıştır. Takasbank 23 Eylül 1997 tarihi itibariyle Kredi ve Ödünç işlemlerine başlamıştır.

Takas Prensipleri, Üye Hesaplarının Açılması ve Müşteri Bazında Saklama Sistemi

Bilindiği gibi “Takas” değiştirme işlemini ifade eder. Borsa’da Takas ise, Borsa’da gerçekleştirilen işlemler sonucunda oluşan borç ve alacakların karşılıklı olarak tasfiye edilmesi işlemidir.

Yukarıdaki tanımı kolay anlaşılır hale getirmek için işlemi basit olarak şöyle açıklayabiliriz. Borsada alım satım konusu yapılan menkul kıymetler Sermaye Piyasası Kurulu’nun yetki verdiği bankalar ve aracı kurumlar tarafından alınıp satılmaktadır.
Menkul kıymeti satan taraf, sattığı menkul kıymetin karşılığı olan parayı, menkul kıymeti satın alan taraf ise ödeyeceği paranın karşılığı olan hisse senetlerini güven içinde teslim almak ister. Bu işlem çok önceleri çantalar, bavullar içinde fiziki olarak kıymetlerin ve paraların alıcı ve satıcı arasında değişimi şeklinde yapılmakta iken, artık büyük ölçüde Takasbank’taki bilgisayarlar aracılığı ile yapılagelmektedir.

Borsa’da hisse senedi satın alan Borsa üyesi almış olduğu hisselerin bedelini öngörülen sürede satıcıya ödemek; satan Borsa üyesi de satmış olduğu hisse senetlerini belirlenen sürede teslim etmekle yükümlüdür. Alıcı ile satıcı arasında teslim ve tesellümün gerçekleşmesiyle takas, dolayısıyla Borsa’da yapılmış olan alışveriş tamamlanmış olur.

Ancak, burada akla hemen şu sorular gelmektedir. Alıcı bedeli ne zaman ödeyecek, satıcı kıymeti ne zaman teslim edecek; teslimat ya da ödemeyi kim daha önce yapacak; ödeme ya da teslimat yapılmazsa ne olacak; ödenen para ya da teslim edilen kıymetin sorunlu olduğu sonradan anlaşılırsa mağdur taraf hakkını nasıl arayacak; vs.

İşte bu sorular, takasın önceden konulmuş ve herkesce bilinen kurallar çerçevesinde; belli bir kuruluşun gözetim ve denetiminde yapılmasını zorunlu kılmaktadır. Çünkü alışverişin Borsa’da yapılıyor olmasının, taraflara, fiyatın daha gerçekçi belirleniyor olmasının yanısıra, diğer bazı avantajlar daha sağlaması gerekir ki bunlardan en önemlisi satıcıların paralarını, alıcıların ise hisse senetlerini öngörülen süre içerisinde alacaklarını bilmeleridir.

Takas Merkezi, Borsa’da gerçekleştirilen alım-satım işlemlerinden doğan menkul kıymetlerin teslimi ve bedellerinin ödenmesine ilişkin taahhütlerinin takasının yapıldığı merkezdir.

Borsa üyelerinin borsa işlemlerinden doğan menkul kıymet teslim etme veya teslim alma taahhütleri ile alım satıma konu olan menkul kıymetler karşılığındaki ödeme taahhütleri Takas Merkezi aracılığıyla hesaben sonuçlandırılır.

Borsa Yönetim Kurulu’nca kapsam dışında tutulanlar hariç, bütün Borsa işlemlerinin takaslarının Takas Merkezi’nce yapılması zorunludur.

Borsa Üyeleri, takas işlemlerinin yapılması amacıyla Takasbank nezdinde, yalnızca takas işlemlerinin gerektireceği para hareketlerini sağlamak üzere birer cari hesap açarlar. Cari hesapların açılacağı banka, Borsa Başkanlığı’nca belirlenir.

Hisse Senedi Takasında Uygulanan Temel Prensipler

Takasbank tarafından gerçekleştirilen takas ve saklama hizmetleri Borsaların birbirleriyle uyumlu bir şekilde daha etkin çalışmalarını sağlayarak riski ve maliyeti azaltmayı amaçlayan “Otuzlar Grubu” nun önerileriyle paralellik göstermektedir.

Otuzlar Grubu’nun Londra’da düzenlediği sempozyum sonrasında, alış ve satış işlemlerinin gerçekleşmesinden takas işlemlerine kadar geçen süre içinde her ülkede farklı şekilde uygulanan işlemlere bazı standartlar önerilmiştir. Otuzlar Grubunun önerilerini ve Takasbank’ın verdiği takas ve saklama hizmetleri ile paralellik gösteren prensipleri şu şekilde sıralayabiliriz:

Net Bakiye Prensibi
Aracı kuruluşların, iki seans süresince gerçekleştirilen işlemlerinde, hisse bazında ve toplam TL. olarak netleştirme yapılır. Aynı tarihli iki seans süresince, bir hisse senedinden hem satış hem de alış işlemi yapan aracı kuruluş, satış toplamı alış toplamına mahsup edilerek çıkan net bakiyeye göre söz konusu hisse senedinden takasa borçlandırılır veya alacaklandırılır. Tüm hisse senetlerindeki alış veya satışlarının bedelleri ise genel olarak netleştirilir ve aracı kuruluşun alış tutarları fazla ise takasa borçlu, satış tutarları fazla ise takastan alacaklı olur. Günlük netleştirme uygulanır. Günler arasında yükümlülük ve alacak geçişi mümkün değildir.

Teslim Karşılığı Ödeme Prensibi
Aracı kuruluşlar takas merkezine olan borçlarını kapatmadıkça, takastan olan alacakları kendilerine ödenmez. Borcun kısmen kapatılması halinde alacak, kapatılan borca orantılı olarak ödenir. Aracı kuruluşların takas borçları karşılığında alacaklarına bloke konması en likitten en az likide doğru, borçların kapatılması durumunda blokelerin kaldırılması da en az likitten en likide doğru gerçekleştirilir.

Kaydi Takas Prensibi
Takasa olan para borçları ile takastan olan para alacakları hesaben ödenir. Takasa olan kıymet borçları aracı kuruluşlarca saklama (havuz) hesaplarından virman (borç kapatma) suretiyle kapatılır.Aracı kuruluşların takastan olan alacakları ise saklama hesaplarına virman (alacak aktarımı) suretiyle aktarılır. Takas hesaplarına fiziken kıymet tevdiatı veya takas hesaplarından fiziken kıymet teslimi mümkün değildir.

Merkezi Takas Prensibi
Borsa Yönetim Kurulu’nca kapsam dışında tutulanlar hariç, bütün Borsa işlemlerinin takasının Takas Merkezi’nde yapılması zorunludur.

Borsada katılımı artıracak etkin ve gelişmiş bir menkul kıymetler saklama merkezine sahip olmak; merkezi bir menkul kıymetler saklama merkezi ile amaçlanan defter üzerinde alacak veya borçlandırma yaparak menkul kıymetlerin fiziki dolaşımını azaltmaktır.

Takasbank Sermaye Piyasası Kurulu tarafından 15.12.1994 tarihi itibariyle merkezi saklama kuruluşu olarak kabul edilmiştir.

Türk sermaye piyasasında menkul kıymetlerin fiziki dolaşımı mümkün olduğundan Takasbank’ta saklamaya alınan menkul kıymetlerin istenildiğinde üyelere teslimi yapılmaktadır. Fiziki teslimatın istenmediği durumlarda menkul kıymet hareketleri üye hesapları üzerinden kayden yapılmaktadır.

SPK tarafından yapılan son düzenlemelerle “ Aracılık Faaliyetleri ve Aracı Kuruluşlara İlişkin Tebliğ “in 50’nci maddesinde aracı kurumların yetkili takas ve saklama kuruluşu dışında menkul kıymet tutamayacakları hükme bağlanmıştır. Bu madde bankaları da kapsamaktadır.

Ödemelerde Aynı Gün Valörlü Ödeme
Prensip olarak takas gününde takas borcunu kapatan aracı kuruluşlar, aynı gün içinde takas alacaklarını alırlar.

ENDEKSLER
Genel Tanım

Endeks, bir veya daha fazla değişkenin hareketlerinden ibaret olan oransal değişimi ölçmeye yarayan bir göstergedir. Endeksler, karmaşık olayların tek bir rakama indirgenmesini sağlayan, olaylar ve sonuçları hakkında yaklaşık bilgi verebilen araçlardır. Endeksler kullanılırken kapsamı, temsil yeteneği, hesaplama yöntemi ve sıklığı, avantajları, dezavantajları ve endeks üzerine yansımayan özelliklerin neler olduğu iyi bilinmelidir.

Endeksler, zaman içinde bir süreklilik, dolayısıyla karşılaştırabilme imkanı sağlarlar. Böylece endekse konu olan değişken veya değişkenlerin yönü, değişimi veya gidişi belirlenebilir. Bu nedenle endeksin, incelenmek istenen olayı temsil etmesi gerekmektedir.

“Gösterge” olarak da adlandırılabilecek endeksler, aynı veya farklı zaman dilimi içindeki iki veya daha fazla değişkeni karşılaştırma imkanı sağlarken, geleceği tahmin aracı olarak da kullanılmaktadırlar. Endeksler, ayrıca, aynı veya değişik mekanlardaki (örneğin diğer bir ülkedeki) aynı veya farklı değişkenlerin (örneğin hisse senedi getirilerinin) karşılaştırılabilmesini sağlarlar. Endeksler, iktisat, işletme ve sosyal olaylardaki konular arasında bir ilişki (bağıntı) olup olmadığı hakkında fikir de verebilir.

Bir Endeksin Oluşturulmasında Önemli Kriterler

- Öncelikle endeksin amacı, yani tam olarak temsil etmesi hedeflenen değişkenler iyi tanımlanmalıdır.
- Endekslerden (Özellikle Hisse senedi fiyat endeksleri) zaman içinde süreklilik imkanı sağlaması beklendiğinden, hesaplamada kullanılacak verilerin sürekliliği ve karşılaştırılabilirliğine özen gösterilmelidir.
- Kapsama alınacak örnekler, endeksin amacıyla uyumlu olacak ve değişkenleri hedeflenen şekilde temsil edecek örnekler olmalıdır.
- Endeksler serideki değerlerden birini baz alıp, diğerlerinin bu baza göre değişim oranını gösterdiği için baz dönemin tespiti önemlidir.
- Endeksi oluşturan değerlere verilmesi gereken ağırlıkların seçimi ve zaman içinde değiştirilmesi veya sabitliği de önemlidir.
- Endeksin hesaplanma yöntemi, serideki değişimleri doğru göstermesi bakımından endeksin başarısını etkiler.
Hisse Senedi Endeksleri

Hisse senedi piyasasının genel bir göstergesi olan hisse senedi endeksleri, endeks kapsamındaki hisse senetlerinin fiyatları baz alınarak “piyasa performansı” hakkında genel bir bilgi verir. Hisse senedi endeksleri, genellikle piyasanın anlık durumunu yansıtır. Dünyada 1884 yılından beri kullanılmakta olan hisse senedi endeksleri (stock indexes and averages) genellikle üç ayrı şekilde hesaplanmaktadır;
Aritmetik ortalama formülü ile: Aritmetik ortalama formülü ile hesaplanan endekslerde, hisse senedi fiyatlarının ya da herbiri için hesaplanan basit endekslerin aritmetik ortalaması alınır. Bu tür endekslerde eğer hisse senedi fiyatlarının ortalaması alınıyorsa, endeksteki hisse senetlerine fiyatları oranında ağırlık verilmiş olur. Böylece fiyatlarında aynı oranda değişim olan iki hisse senedinden fiyatı daha yüksek olanı endeksi daha fazla etkiler. Diğer yöntemde de bütün hisse senetlerine eşit ağırlık verilmiş olur.
Aritmetik ortalamaların kullanıldığı endekslere örnek olarak Dow Jones ve Nikkei verilebilir. Dow Jones Industrial Average (DJIA), New York Borsasında işlem gören, piyasa değeri yüksek 30 sanayi şirketinin hisse senetleri kullanılarak hesaplanmaktadır. DJIA değeri, hisse senedi fiyatlarının toplanıp, hisse senedi bölünmesi (stock split) gibi bazı özel durumlarda değiştirilen bölene oranlanması sonucu bulunur. Dow Jones & Company, DJIA dışında, Dow Jones Transportation Average’ı (DJTA) ve Dow Jones Utility Average’ı (DJUA) (sırasıyla “ulaştırma” ve “hizmetler” ortalamalarını) hesaplayıp yayınlamaktadır. Dow Jones Composite (Bileşik) ise DJIA, DJTA ve DJUA ortalamalarındaki hisse senetlerinin tümünü içerdiği için “65 Stock Average” olarak adlandırılır.

Nikkei ortalaması ise Tokyo Borsası’nda 16 Mayıs 1949’dan beri işlem gören 225 şirketi içerir. Dow Jones endeksi gibi Nikkei de endeks kapsamındaki hisse senetlerinin fiyatlarının toplamının, ilk hesap gününde endeksteki şirket sayısı olan ancak, sermaye artırımı, bölünme veya birleşme gibi durumlar nedeniyle endeksin sürekliliğini sağlamak ve fiyatlardaki değişiklikler dışındaki etkileri gidermek amacıyla değişikliğe uğrayan bir “bölen”e bölünmesiyle hesaplanır. Bu ortalama, Tokyo Borsası tarafından 1 Temmuz 1969′a kadar hesaplanmıştır. Borsa bu tarihten sonra piyasa değeri ağırlıklı olan TOPIX endeksini hesaplamanın daha iyi olacağını düşünmüş ve Nikkei’yi hesaplamayı bırakmıştır. Nikkei endeksi bu tarihten beri “Nihon Keizai Shimbun-Sha” adlı Japon yayın firması tarafından hesaplanmakta ve günümüzde “Nikkei Average” olarak adlandırılmaktadır.

b) Geometrik ortalama formülü ile: Bu yöntemde endekse dahil herbir hisse senedinin fiyatı bir önceki günkü fiyatına bölünür, bulunan rakamlar birbiriyle çarpıldıktan sonra hisse senedi sayısı kadar kökü alınır ve bir gün önceki endeks değeriyle çarpılır. Örnek olarak Value Line Composite Index verilebilir. Value Line Composite Index, NYSE, AMEX ve tezgahüstü piyasada işlem gören 1695 hisse senedini içermekte ve geometrik ortalama formülü ile hesaplanmaktadır.

c) Şirketlerin piyasa değerlerinin (market capitalization) kullanıldığı formüllerle: Bu tür endekslerde, piyasayı temsil etmesi için oluşturulan endeks portföyünün değerindeki artış veya azalışlar endeksteki artış veya azalışları verir. Endeks, toplam piyasa değeri, piyasa değerinin bir kısmı (halka açık kısım, takas hesaplarında alım satıma konu olabilecek kısım, endeksin hesaplandığı borsa kotunda bulunan kısım vb…) veya eşit ağırlıklı olarak hesaplanabilmektedir.

Piyasa değeri ağırlıklı endekslere örnek olarak S&P 500, Topix, Financial Times (FT 100), NYSE Composite ve İMKB Endeksleri verilebilir. Bunlardan İMKB Endeksleri şirketlerin toplam piyasa değeri değil, aynen saklamada bulunanlar hariç, Takasbank saklamasında bulunan (alım-satıma konu olabilecek) hisse senetlerinin piyasa değeri ağırlıklı olarak hesaplanmaktadır. NYSE Composite endeksi ise New York Borsası’nda işlem gören, alım satıma konu olabilecek hisse senetlerinin piyasa değeri ağırlıklıdır. Hesaplamalara ADR’ları işlem gören yabancı şirketlerin de toplam piyasa değeri değil, New York Borsası’nda ADR olarak işlem gören kısmının piyasa değeri dahil edilir.

Standard & Poor’s 500 endeksi, NYSE, AMEX ve tezgahüstü (over-the-counter) piyasada işlem gören 500 şirketin hisse senetlerini içerir ve toplam piyasa değeri ağırlıklıdır.

Japonya’da ise TOPIX endeksi Tokyo Borsası’nın 1. pazarında işlem gören 1230 şirketi kapsar. Piyasa değeri ağırlıklı olan bu endeks, her 60 saniyede bir hesaplanıp duyurulmaktadır. TOPIX endeksinin 28 endüstri grubu için ayrı ayrı hesaplanan alt endeksleri (sub-indices) dışında, şirketlerin çıkardıkları toplam hisse miktarlarına göre gruplama yapılması sonucu elde edilen 3 endeks ile Tokyo Borsa’sının 2. pazarında işlem gören hisse senetlerini kapsayan bir endeks de hesaplanmaktadır. Bu endeksler günde altı kere belirli aralıklarla hesaplanmaktadır.

İngiltere’de ise Financial Times endeksleri hesaplanıp yayınlanmaktadır. Bunların en önemlisi olan “FT-SE 100 Share Index” piyasa değeri ağırlıklıdır ve 100 hisse senedini içerir.

Eşit Piyasa Değeri Ağırlıklı Endekslerde, endekse dahil her bir hisse senedine eşit piyasa değeri ve hisse senedinin gerçekleşen son fiyatına göre o piyasa değerini verecek hisse adedi belirlenir. Örneğin endeksteki her bir hisse senedi için belirlenen piyasa değeri 10 milyar TL ve A hisse senedinin en son fiyatı 20.000 TL ise, endeks portföyüne A hisse senedinden 500.000 adet alınacaktır. Bu yöntemle tüm hisse senetlerine endekste eşit ağırlık verilmiş olur. AMEX Retail endeksi ile Morgan Stanley Consumer endeksi bu yöntemle hesaplanan endekslerdendir.

İMKB Hisse Senetleri Endeksleri

İMKB Hisse Senetleri Piyasası Endeksleri, Borsa’da işlem gören hisse senetlerinin fiyat ve getirilerinin bütünsel ve sektörel bazda performanslarının ölçülmesi amacıyla oluşturulmuştur.
Fiyat endeksleri, endeksin hesaplanmasında ve sürekliliğinin sağlanmasında ödenen temettüyü dikkate almayan endekslerdir. Bu tür endekslerde sadece hisse senedinin değer kazanmasından doğan kazanç endekse yansımaktadır.
Getiri endeksleri, endeksin hesaplanmasında ödenen temettüyü de dikkate alan, sürekliliğinin sağlanmasında ödenen temettülere göre de düzeltme yapılan endekslerdir. Bu tür endekslerde hisse senedinin değer kazanmasından doğan kazancın yanında temettüden dolayı elde edilen kazanç da endekse yansımaktadır.
Fiyat endekslerinden sadece İMKB Ulusal-100, İMKB Ulusal-Sınai, İMKB Ulusal-Hizmetler ve İMKB Ulusal-Mali 1997 yılı başından itibaren seans süresince yayınlanmakta iken, İMKB Yönetim Kurulu’nun 24.06.1997 tarihli toplantısında fiyat endekslerinin tümünün seans süresince yayınlanması kararlaştırılmıştır. Getiri Endeksleri ise sadece seans sonunda yayınlanmaktadır.
İMKB Ulusal-100 Endeksi Ulusal Pazar için temel endeks olarak kullanılmaktadır. Tüm endeksler tamsayıdan sonra iki haneli olarak gösterilir ve ilan edilir. Tamsayıdan sonraki üçüncü hane 5’ten küçük ise atılır, 5 ve 5’ten büyük ise ikinci hane yukarıya yuvarlanır.

İMKB Ulusal-100 Endeksi: 1986 yılında 40 şirketin hisse senedi ile başlayarak zamanla sayısı 100 şirketin hisse senedi ile sınırlanan Bileşik Endeks’in devamı niteliğindedir. Ulusal Pazar’da işlem gören menkul kıymet yatırım ortaklıkları hariç, 17.4.1 ve 17.4.2’ de belirtilen şartlara göre seçilmiş hisse senetlerinden oluşmakta olup, İMKB Ulusal-30 ve İMKB Ulusal-50 hisse senetlerini otomatik olarak kapsamaktadır.
İMKB Ulusal-50 Endeksi: Menkul kıymet yatırım ortaklıkları hariç Ulusal Pazar’da işlem gören şirketlerden 17.4.1 ve 17.4.2’ de belirtilen şartlara göre seçilen 50 hisse senedinden oluşmakta olup, İMKB Ulusal-30 hisse senetlerini otomatik olarak kapsamaktadır.
İMKB Ulusal-30 Endeksi: Vadeli İşlemler Piyasası’nda kullanılmak üzere, menkul kıymet yatırım ortaklıkları hariç Ulusal Pazar’da işlem gören şirketlerden 17.4.1 ve 17.4.2’ de belirtilen şartlara göre seçilen 30 hisse senedinden oluşmaktadır.
İMKB Ulusal – Tüm Endeksi: Menkul kıymet yatırım ortaklıkları hariç Ulusal Pazar’da işlem gören hisse senetlerinden oluşmaktadır.
Sektör Endeksleri ve Alt Sektör Endeksleri: Menkul kıymet yatırım ortaklıkları hariç Ulusal Pazar’da işlem gören hisse senetlerinden oluşmaktadır.
İMKB Bölgesel, YŞP Endeksi: Bölgesel Pazarlar ve Yeni Şirketler Pazarı’nda işlem gören hisse senetlerinden oluşmaktadır.

İMKB Menkul Kıymet Yatırım Ortaklıkları Endeksi: Ulusal Pazar’da işlem gören menkul kıymet yatırım ortaklıklarının hisse senetlerinden oluşmaktadır.

Mevcut endekslerin başlangıç değerleri aşağıdaki tabloda gösterildiği gibidir.

BAŞLANGIÇ
ENDEKS DEĞERİ
İMKB ULUSAL-100 Ocak 1986 = 1
İMKB ULUSAL-50 28.12.1999 = 15.208,78
İMKB ULUSAL-30 27.12. 1996 = 976
İMKB ULUSAL – TÜM 27.12. 1996 = 976
İMKB ULUSAL – SINAİ 31.12. 1990 = 32,56
GIDA, İÇECEK 27.12.1996 = 1.046
TeKStİl, DERİ 27.12.1996 = 1.046
ORMAN, KAĞIT, BASIM 27.12.1996 = 1.046
KİMYA, PETROL, PLASTİK 27.12.1996 = 1.046
TAŞ, TOPRAK 27.12.1996 = 1.046
METAL ANA 27.12.1996 = 1.046
METAL EŞYA, MAKİNA 27.12.1996 = 1.046
İMKB ULUSAL – HİZMETLER 27.12.1996 = 1.046
ELEKTRİK 27.12.1996 = 1.046
ULAŞIM 27.12.1996 = 1.046
TurİZm 27.12.1996 = 1.046
TİCARET 27.12.1996 = 1.046
İMKB ULUSAL – MALİ 31.12.1990 = 32,56
BankA 27.12. 1996 = 914
SİGORTA 27.12. 1996 = 914
FİN. KİRA, FaKtorİng 27.12. 1996 = 914
Holdİng VE YATIRIM 27.12. 1996 = 914
GAYRİMENKUL YAT. ORT. 28.12.1999 = 21.180,77
İMKB ULUSAL – TEKNOLOJİ 30.06.2000 = 14.466,12
BİLİŞİM 30.06.2000 = 14.466,12
SAVUNMA 30.06.2000 = 14.466,12
İMKB MENKUL KIYMET YAT. ORT. 27.12. 1996 = 976
İMKB BÖLGESEL, YŞP 27.12. 1996 = 976

İMKB-30, İMKB 50 ve İMKB-100 Endekslerinde Yer Alacak Hisse Senetlerinin Seçimi

İMKB Yönetim Kurulu, Değerleme ve İstatistik Müdürlüğü tarafından hazırlanan periyodik piyasa verilerini inceleyerek endekslerde ve yedek listelerde yer alacak hisse senetlerini belirler.
Ulusal Pazar’da işlem gören hisse senetlerinin İMKB Ulusal-30, İMKB Ulusal‑50 veya İMKB Ulusal-100 endeksine alınabilmesi için; değerleme dönemleri (kasım, Şubat, Mayıs ve Ağustos) sonu itibarıyla Borsa’da en az 60 gün süreyle işlem görmesi şarttır. İlk defa halka arz edilen kısmının piyasa değeri, halka arz tarihleri itibarıyla Ulusal Pazarın Takasbank saklamasında bulunan kısmının ortalama piyasa değerinin %2’si veya üzerinde olan hisse senetlerinin değerleme dönemleri sonu itibarıyla Borsa’da işlem görmüş olması yeterli olup, bu hisse senetleri için Borsa’da en az 60 gün süreyle işlem görme şartı aranmaz.

İMKB Ulusal-30, İMKB Ulusal‑50 ve İMKB Ulusal-100 endekslerine, birden fazla grup (örneğin A,B,C) hisse senedi bulunan şirketin, sadece bir grup hisse senedi dahil edilir.

İMKB Ulusal-30, İMKB Ulusal‑50 ve İMKB Ulusal-100 Endeksleri’nde yer alacak hisse senetlerinin seçimi aşağıda gösterildiği şekilde yapılır:
Aynen saklamada bulunanlar hariç, Takasbank saklamasında bulunan hisse senetleri, değerleme dönemi sonu itibarıyla piyasa değerlerine (hisse sayısı * kapanış fiyatı) göre büyükten küçüğe doğru sıralanır. Piyasa değerlerinin hesaplanmasında Takasbank saklamasında bulunan hisse senetlerinin değerleme dönemindeki günlük ortalama sayısı esas alınır.
Hisse senetleri birincil piyasa, toptan satış, özel emir işlemleri ve değerleme dönemi içinde işlem görmeye başlayanların ilk 20 günlük verileri hariç günlük ortalama işlem hacimlerine göre büyükten küçüğe doğru sıralanır. Değerleme dönemi içinde ilk defa halka arz edilerek işlem görmeye başlayan ve halka arz edilen kısmının piyasa değeri, halka arz tarihleri itibarıyla Ulusal Pazarın Takasbank saklamasında bulunan kısmının ortalama piyasa değerinin %2’si veya üzerinde olan hisse senetlerinin günlük ortalama işlem hacimleri, işlem gördüğü günlerin tamamı hesaba katılarak belirlenir.

iii) Hisse senetleri 17.4.1.c.i. ve 17.4.1.c.ii. maddelerine göre iki ayrı liste halinde sıralandıktan sonra aşağıda gösterildiği şekilde nihai olarak sıralama yapılır:
Her iki listede; birinci sırada yer alan hisse varsa nihai listede ilk sıraya konur. Her iki listede; birinci sırada yer alan hisse yoksa, ilk iki sıra içinde yer alan hisse olup olmadığına bakılır. Nihai listede ilk sırada yer alacak hisse senedi belirleninceye kadar bu işlemler tekrarlanır. Nihai listede ilk sıraya konulacak hisse senedinin belirlenmesinden sonra yukarıdaki işlem takip eden sıralar için tekrar edilir. Her iki listede ilk n sıra içinde olma şartını sağlayan iki hisse senedinin bulunması halinde piyasa değeri büyük olan nihai listede daha üst sıraya konur.

Dönemsel Değerleme ve Değişiklikler

İMKB Endeksleri’nin kapsamındaki dönemsel değişiklikler İMKB Ulusal-30, İMKB Ulusal-50 ve İMKB Ulusal-100’de Ocak-Mart, Nisan-Haziran, Temmuz-Eylül ve Ekim-Aralık dönemleri için yılda 4 kez yapılır.

Hisse senetlerinin değerleme dönemleri, İMKB Ulusal-30, İMKB Ulusal-50 ve İMKB Ulusal-100 endekslerinde Kasım, Şubat, Mayıs ve Ağustos sonları itibariyle işlem hacimleri için geçmiş 12 ay, Takasbank saklamasında bulunan hisse senetleri için geçmiş üç aydır.

İMKB Endekslerinin kapsamındaki hisse senetlerinde dönemsel olarak yapılan değişiklikler 15 gün önceden ilan edilir.

İMKB Ulusal-30, İMKB Ulusal-50 ve İMKB Ulusal-100 Endeksleri’nin kapsamındaki hisse senetlerinde dönemsel değişiklikler aşağıdaki esaslara göre yapılır:
i) Değerleme dönemi sonu itibariyle 17.4.1.c.iii.’ye göre İMKB Ulusal-30 için yapılan sıralamada;
- 25. sıraya veya daha yukarıya çıkan ve İMKB Ulusal-30 Endeksi’nde olmayan hisse senetleri kapsama alınır.
- 35. sıradan daha aşağıya inen ve İMKB Ulusal-30 Endeksi’nde olan hisse senetleri endeks kapsamından çıkarılır.
- 25. sıraya veya daha yukarıya çıkan hisse senedi sayısının, 35. sıradan daha aşağıya inen hisse senedi sayısından fazla olması halinde, 35. sıradaki hisse senedinden başlanarak 31. sıradaki hisse senedine ve giren-çıkan hisse senedi sayısının eşitliği sağlanıncaya kadar gerekli sayıda hisse senedi İMKB Ulusal-30 Endeksi kapsamından çıkarılır.
- 35. sıradan daha aşağıya inen hisse senedi sayısının, 25. sıraya veya daha yukarıya çıkan hisse senedi sayısından fazla olması halinde, 26. sıradaki hisse senedinden başlanarak 30. sıradaki hisse senedine ve giren-çıkan hisse senedi sayısının eşitliği sağlanıncaya kadar gerekli sayıda hisse senedi İMKB Ulusal-30 Endeksi kapsamına alınır.
ii) Değerleme dönemi sonu itibariyle 17.4.1.c.iii.’ye göre İMKB Ulusal-50 için yapılan sıralamada;
- 45. sıraya veya daha yukarıya çıkan ve İMKB Ulusal-50 Endeksi’nde olmayan hisse senetleri kapsama alınır.
- 55. sıradan daha aşağıya inen ve İMKB Ulusal-50 Endeksi’nde olan hisse senetleri endeks kapsamından çıkarılır.
- 45. sıraya veya daha yukarıya çıkan hisse senedi sayısının, 55. sıradan daha aşağıya inen hisse senedi sayısından fazla olması halinde, 55. sıradaki hisse senedinden başlanarak 51. sıradaki hisse senedine ve giren-çıkan hisse senedi sayısının eşitliği sağlanıncaya kadar gerekli sayıda hisse senedi İMKB Ulusal-50 Endeksi kapsamından çıkarılır.
- 55. sıradan daha aşağıya inen hisse senedi sayısının, 45. sıraya veya daha yukarıya çıkan hisse senedi sayısından fazla olması halinde, 46. sıradaki hisse senedinden başlanarak 50. sıradaki hisse senedine ve giren-çıkan hisse senedi sayısının eşitliği sağlanıncaya kadar gerekli sayıda hisse senedi İMKB Ulusal-50 Endeksi kapsamına alınır.
iii) Değerleme dönemi sonu itibariyle 17.4.1.c.iii.’ye göre İMKB Ulusal-100 için yapılan sıralamada;
- 90. sıraya veya daha yukarıya çıkan ve İMKB Ulusal-100 Endeksi’nde olmayan hisse senetleri kapsama alınır.
- 110. sıradan daha aşağıya inen ve İMKB Ulusal-100 Endeksi’nde olan hisse senetleri endeks kapsamından çıkarılır.
- 90. sıraya veya daha yukarıya çıkan hisse senedi sayısının, 110. sıradan daha aşağıya inen hisse senedi sayısından fazla olması halinde, 110. sıradaki hisse senedinden başlanarak 101. sıradaki hisse senedine ve giren-çıkan hisse senedi sayısının eşitliği sağlanıncaya kadar gerekli sayıda hisse senedi İMKB Ulusal-100 Endeksi kapsamından çıkarılır.
- 110. sıradan daha aşağıya inen hisse senedi sayısının, 90. sıraya veya daha yukarıya çıkan hisse senedi sayısından fazla olması halinde, 91. sıradaki hisse senedinden başlanarak 100. sıradaki hisse senedine ve giren-çıkan hisse senedi sayısının eşitliği sağlanıncaya kadar gerekli sayıda hisse senedi İMKB Ulusal-100 Endeksi kapsamına alınır.

e) Yedek Liste: Dönemler içinde olabilecek değişikliklerde İMKB Ulusal-30 için 2, İMKB Ulusal-50 için 3, İMKB Ulusal-100 için 5 hisse senedi yedek olarak seçilir.

f) Faaliyet konusu değişen şirketler, faaliyet konusu değişikliğine ilişkin tescilin Borsa’ya bildirildiği haftayı izleyen hafta başında yeni sektör endekslerine alınır.
Dönemsel Olmayan Değişiklikler

Pazarları kesin olarak kapatılan hisse senetleri tüm endekslerden çıkarılır. İMKB Ulusal-30, İMKB Ulusal-50 ve İMKB Ulusal-100 Endeksleri yedek hisse senetleri ile tamamlanır.

i) Pazarları kesintisiz 5 iş gününden fazla süre için kapatılan hisse senetleri kapsamında oldukları endekslerden çıkarılır. İMKB Ulusal-30, İMKB Ulusal-50 ve İMKB Ulusal-100 Endeksleri’nden çıkarılan hisse senetlerinin yerlerine yedek hisse senetleri alınır.

ii) İşlem gördüğü pazardan başka bir pazara alınan hisse senetleri, eski endekslerinden çıkarılarak yeni alındığı pazara ait endekslere dahil edilir. İMKB Ulusal-30, İMKB Ulusal-50 ve İMKB Ulusal-100 Endeksleri’nden çıkarılan hisse senetlerinin yerlerine yedek hisse senetleri alınır.

Endeks kapsamından 17.4.3.b.’de belirtilen sebeplerle çıkarılan hisse senetleri, çıkarıldığı dönem tamamlanana kadar İMKB Ulusal-30, İMKB Ulusal-50 ve İMKB Ulusal-100 Endeksleri’ne yeniden alınmaz, tekrar işlem görmeye başladığı gün işlem gördüğü pazar ve sektör endekslerine alınır.

İlk defa işlem görmeye başlayan hisse senetleri, 11. işlem gününde işlem gördüğü pazar ve sektör endekslerine dahil edilir.

Hisse senetleri İMKB Ulusal-30, İMKB Ulusal-50 veya İMKB Ulusal-100 Endeksi kapsamında olan iki şirketin birleşmesi veya devri sonucunda ortaya çıkan şirketin hisse senetleri endeks kapsamı içinde kalır ve eksilen şirket yedeklerden tamamlanır.

Hisse senetleri İMKB Ulusal-30, İMKB Ulusal-50 veya İMKB Ulusal-100 Endeksi kapsamında olan bir şirket, kapsamda olmayan bir şirketi devir alır veya devir olursa ortaya çıkan yeni şirket Ulusal Pazar içinde yer alırsa endeks kapsamında kalır, Ulusal Pazar içinde yer almazsa endekslerden çıkarılır, yerine yedek listeden şirket veya hisse alınır.

Hisse senetleri İMKB Ulusal-30, İMKB Ulusal-50 veya İMKB Ulusal-100 Endeksi kapsamında olan bir şirket iki veya daha fazla şirkete bölünüyorsa, ortaya çıkan şirketlerden piyasa değeri en büyük olan dönem sonuna kadar endeks içinde kalır, diğerleri çıkarılır.
TAHVİL VE BONO PİYASASI

İstanbul Menkul Kıymetler Borsası bünyesindeki Tahvil ve Bono Piyasası, sabit getirili menkul kıymet işlemlerinin şeffaf ve rekabete açık bir ortamda işlem görmelerini sağlayarak bu menkul kıymetlerin likiditesini artırmak, enformasyon akışını hızlandırmak amacıyla, 17 Haziran 1991 tarihinde faaliyete başlamıştır. Sermaye Piyasası Kurulu’nun repo ters repo işlemlerine ilişkin düzenlemelerinin ardından 17 Şubat 1993 tarihinde Repo-Ters Repo Pazarı faaliyete geçmiştir. Son olarak, 3 Haziran 1996 tarihi itibarıyla Piyasa bünyesinde Gayrimenkul Sertifikaları Pazarı faaliyete geçmiştir.
Tahvil ve Bono Piyasasında İşlem Yapabilecek Kuruluşlar

Tahvil ve Bono Piyasası ‘nda ;

a) Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası
b) Borsa’da faaliyet gösteren banka ve aracı kurumlar

işlem yapabilirler.

Tahvil ve Bono Piyasası’nda işlem yapacak banka ve aracı kurumların, İstanbul Menkul Kıymetler Borsası’nca hazırlanarak, Sermaye Piyasası Kurulu’nca onaylanan ve genel şartlar ile iştirakçi üyelerin yükümlülüklerini kapsayan “Tahvil ve Bono Piyasası Taahhütnamesi”ni imzalamaları, nakit için Takasbank nezdindeki “Üye Serbest Cari Hesabı” ile “Tahvil Takas Borcu Hesabı”, menkul kıymetler için Takasbank nezdinde “Menkul Kıymetler Depo Hesapları” açtırmış bulunmaları, türü ile tutarı Borsa tarafından belirlenmiş işlem limiti karşılığını mevcut bulundurmaları ve işlemlerin gerçekleştirilmesine ilişkin olarak Borsa tarafından belirlenen diğer yükümlülükleri yerine getirmeleri gereklidir. Repo-ters repo işlemleri yapmak isteyen Borsa üyeleri, ayrıca, Sermaye Piyasası Kurulu’ndan Yetki Belgesi almak ve İstanbul Menkul Kıymetler Borsası’nca hazırlanarak Sermaye Piyasası Kurulu’nca onaylanan “Repo-Ters Repo Taahhütnamesi”ni imzalamak zorundadır.

Tahvil ve Bono Piyasası Kesin Alım Satım Pazarı’nda işlem yapmayan banka ve aracı kurumlar her iki başvuruyu birarada yapmalıdırlar.
Tahvil ve Bono Piyasası İşlem Limitlerine ve İşlem Limiti Karşılıklarına İlişkin Genel Esaslar

Tahvil ve Bono Piyasası’nda işlem yapmak isteyen banka ve aracı kurumların her biri için Borsa tarafından tranşlar halinde “işlem yapabilme limiti” tespit edilir. Bu limitin tespit edilmesinde, geçmiş dönemlerdeki sabit getirili menkul kıymet işlem hacimleri, ödenmiş sermaye, özkaynaklar, temerrüd sayısı gibi çeşitli kriterler esas alınır. Tahvil ve Bono Piyasası’nda işlem yapan aracı kuruluşlar için tespit edilen “işlem yapabilme limiti”nin üst sınırı banka ve aracı kurumlar için özkaynaklarının onbeş katını aşamaz. Özkaynakların tespitinde, en son bağımsız denetimden geçmiş bilanço esas alınır. Ancak, aracı kuruluşun kurucusu veya yöneticisi olduğu yatırım fonları ve yatırım ortaklıkları adına Tahvil ve Bono Piyasası’nda işlem yapmak istemesi durumunda, kurucusu veya yöneticisi olduğu yatırım fonları ve yatırım ortaklıklarının başvuru tarihindeki toplam sabit getirili menkul kıymet portföy tutarı kadar limit işlem yapabilme limitinin üst sınırına ilave edilir.
Üyeler, Piyasa’da Borsa tarafından belirlenen “işlem yapabilme limiti”ni aşmamak koşuluyla, yatırdıkları net işlem limiti karşılığının yirmi misli işlem yapabilirler. Net işlem limiti karşılığının tekabül ettiği işlem limiti, piyasada güvenin korunması için, gerekli hallerde, genel olarak veya üye bazında Borsa Başkanlığı tarafından değiştirilebilir. İşlem limitleri Borsa tarafından belirli dönemlerde gözden geçirilebilir ve yukarıda belirlenen kriterler doğrultusunda güncelleştirilebilir. Bununla birlikte, bu limitleri geçici olarak aşmak isteyen üyeler, aşacakları bölüm için işlem limiti karşılıklarına ilişkin genel esaslar gözönünde bulundurularak %100 oranında ilave işlem limiti karşılığı yatırmak suretiyle “işlem yapabilme limitini” en fazla üç misline kadar artırabilirler. Bu şekilde artırılan limitler işlem yapabilme limiti üst sınırını aşamaz Bankalar ve aracı kurumlar, işlem limiti karşılıklarını İstanbul Menkul Kıymetler Borsası Yönetim Kurulu’nca belirlenen Banka veya Kuruluşa yatırırlar. İşlem limiti karşılıklarına ilişkin esaslar İstanbul Menkul Kıymetler Borsası Yönetim Kurulu’nca belirlenir.

İşlem limiti karşılıkları teminat niteliğinde olup, üyenin müşterilerine, diğer Borsa üyelerine ve/veya Borsa’ya karşı taahhütlerini, Borsa’nın tabi olduğu mevzuat hükümlerine göre kısmen veya tamamen yerine getirmemesi halinde önceden bir ihtarname keşidesine, hüküm istihsaline ve üyenin rızasını almaya lüzum olmadan, taahhütlerin yerine getirilmesi amacıyla Borsa tarafından kullanılır.

İşlem limiti karşılığı yatırılan teminatlar Borsa tarafından belirlenen esaslar dahilinde istenildiği zaman çekilebilir. Borsa gerektiğinde, üyeden çekilen teminatın yerine aynı tutarda teminat yatırmasını talep edebilir.
Tahvil ve Bono Piyasasının İşleyişi
Amaç
Kesin Alım Satım Pazarı, sabit getirili menkul kıymetlerin şeffaf ve rekabete açık bir ortamda işlem görmelerini sağlayarak bu menkul kıymetlerin likiditesini artırmak, enformasyon akışını hızlandırmak amacıyla kurulmuştur.

Repo Ters Repo Pazarı sabit getirili menkul kıymetlerin geri alım vaadi ile satım ve geri satım vaadi ile alımını organize piyasa koşulları içinde güvenli bir şekilde gerçekleştirmek amacıyla açılmıştır.
Pazarlarda İşlem Görecek Menkul Kıymetler

Kesin Alım Satım Pazarı’nda Türk Lirası ve döviz ödemeli Devlet İç Borçlanma Senetleri ve Gelir Ortaklığı Senetleri, Gayrimenkul Sertifikaları ile Borsa kotunda bulunan Özel Sektör Tahvilleri işlem görür.

Repo Ters Repo Pazarı’nda ise özelliklerine göre gruplandırılmış menkul kıymetler üzerinde işlem yapılır. Emir girişi sırasında repo karşılığı teslim edilmek istenen ya da ters repo işlemi karşılığı teslim alınmak istenen menkul kıymet grubu belirtilir ancak menkul kıymet belirtme imkanı yoktur.

Bu menkul kıymet grupları ve içerecekleri menkul kıymetler aşağıdaki gibi belirlenmiştir:

S: TL ödemeli devlet iç borçlanma senetleri
K: döviz ödemeli devlet iç borçlanma senetleri

Yönetim Kurulu bu grupların sayısını ve gruba dahil edilen menkul kıymetlerin özelliklerini değiştirebilir.
Pazarların İşleyişi

Kesin Alım Satım Pazarı sabit getirili menkul kıymetlerin aynı gün veya ileri valörlü olarak doğrudan alım/doğrudan satım işlemlerinin yapıldığı pazardır.

Kabul edilebilir en az ve en fazla ileri valör tarihi menkul kıymet türü bazında Borsa Yönetim Kurulu tarafından belirlenir. Üye kodu piyasa ekranlarında ve sorgu ekranlarında gösterilmez. İşlem gerçekleştiren taraflara, işlem gerçekleşmesini takiben, işlem bilgileri ile birlikte karşı üye bilgisi de verilir. Üye merkez ofislerinde müşteri bazında emir girme ve yine müşteri bazında borç-alacak takibi yapılabilir. Bu tip işlemlerde adına işlem yapılacak müşteri hesap kodları ile müşteri kimlik bilgileri işlemlere başlanmasından en az bir gün önce Tahvil ve Bono Piyasası Müdürlüğü’ne iletilmelidir.

En iyi alım/satım emirleri ve son işleme ait fiyat/oran/nominal tutar bilgileri piyasa ekranlarında eşanlı olarak gösterilir. Eşanlı olarak piyasa bazında, emir bazında ve işlem bazında sorgulama yapılır ve pozisyon bilgisi alınabilir. Pazar izleme ekranlarından en iyi talep ve teklifler ile birlikte emir ve fiyat bazında derinlik bilgisine de ulaşılabilir.

Piyasa yapıcılar İMKB Tahvil ve Bono Piyasası’nda mevcut piyasa kuralları çerçevesinde T.C. Hazine Müsteşarlığı tarafından belirlenen ölçüt menkul kıymetler için, miktar ve spread olarak belli koşulları sağlayan alım ve satım emirleri verirler. Belirlenen minimum miktar ve spread aralığında girilen emirler en iyi emirler ise piyasa izleme ekranına yansıtılır. Ayrıca Piyasanın mevcut yayın sayfaları dışında veri dağıtım firmalarının tasarladığı sayfalarda piyasa yapıcılara ait emirler piyasa yapıcı kodu ile ilan edilir.Piyasa yapıcılar; piyasa yapıcısı olarak her ölçüt menkul kıymet için bir alım ve bir satım emri iletirler. Herhangi bir piyasa yapıcının girdiği emir üzerinden işlem gerçekleşerek emrin minumum emir miktarının altına düşmesi veya sıfırlanması halinde, piyasa yapıcı 2 dakika içerisinde tekrar emir girer. Piyasa yapıcılar emirlerini İMKB Tahvil ve Bono Piyasası alım satım terminallerini kullanarak girerler. Gerek piyasa yapıcı emirleri gerekse diğer emirler Tahvil ve Bono Piyasası Kesin Alım Satım Pazarı’na iletilir ve bu pazardaki mevcut işleyiş esasları çerçevesinde fiyat ve zaman önceliğine göre işleme konur.

Repo Ters Repo Pazarı’nda devlet tahvilleri ile hazine bonolarının geri alım vaadi ile satım ve geri satım vaadi ile alım işlemleri yapılır. Üye kodu piyasa ekranlarında ve sorgu ekranlarında gösterilmez. İşlem gerçekleştiren taraflara, işlem gerçekleşmesini takiben, işlem bilgileri ile birlikte karşı üye bilgisi de verilir.

Pazar’da aynı gün ve ileri başlangıç valörlü işlemler yapılabilir. Tutar, repo oranı, başlangıç ve bitiş valörleri ile işlem yapılmak istenen menkul kıymet cinsi (repo işlemleri için teslim edilecek, ters repo işlemleri için teslim alınacak) belirtilerek iletilen repo ve ters repo emirleri oran ve zaman önceliğine göre sistemde sıraya konulur. Repo emirleri arasında en yüksek, ters repo emirleri arasında en düşük oranlı olanlar önceliklidir.

İşlem gerçekleştikten sonra repo yapan taraf emir girişi sırasında belirttiği koda ait menkul kıymetlerden en fazla beş değişik vadede olmak üzere bildirimini yapar. Bu bildirim sırasında, Borsa tarafından her gün ilan edilen fiyatlar üzerinden, toplam tutarı repo işleminin anapara ve faiz tutarının belli bir yüzdesinden az olmamak kaydıyla uygun nitelikteki menkul kıymetler bildirilir. Bu yüzde şu an için %97 olup faiz oranlarındaki dalgalanmalara bağlı olarak gün içinde değiştirilebilir.

Bildirilen menkul kıymetler başlangıç valöründe Takasbank’a teslim edilerek takas yükümlülüğü yerine getirilir. Bu menkul kıymetler ters repo yapan üye adına bitiş valörüne kadar bloke saklamada tutulur. Bu menkul kıymetler ilk repo/ters repo işleminin vadesi içinde kalmak koşuluyla ters repo yapan üye tarafından başka repo işlemlerinde kullanılabilir.

En iyi repo/ters repo emirleri ve gerçekleşen son işleme ait oran/tutar bilgileri piyasa ekranlarında eşanlı olarak gösterilir. Eşanlı olarak, emir bazında ve gerçekleşen işlem bazında sorgulama yapılır ve pozisyon bilgisi alınır. Pazar izleme ekranlarından en iyi talep ve teklifler ile birlikte emir ve fiyat bazında derinlik bilgisine de ulaşılabilir.

Yönetim Kurulu tarafından belirlenen menkul kıymetlerde emir büyüklüğü bazında Küçük Emirler veya Normal Emirler Pazar’ında işlem yapılır.
VADELİ İŞLEMLER

Vadeli işlemler kavramı, forward, futures ve opsiyon işlemlerinin tamamını içermektedir. Vadeli işlemlerin ortak özelliği, ilerideki bir tarihte teslimatı yapılmak üzere herhangi bir malın veya finansal aracın, bugünden alım veya satımının yapılmasıdır.

Vadeli işlem piyasalarının temelini oluşturan futures ve opsiyon işlemleri çoğunlukla organize borsalarda işlem görmekte, bunun doğal bir sonucu olarak da, vade, sözleşme büyüklüğü, alınacak teminatlar, fiyat adımları ve teslimatı yapılacak malın özellikleri gibi işlem kriterleri, ilgili borsalar tarafından belirlenmektedir. Organize borsalarda işlem gören vadeli işlem sözleşmelerinin (futures ve opsiyon sözleşmeleri) standartlaştırılmasının en önemli nedeni piyasanın likit olmasını sağlamaktır.

Forward işlemlerin en temel özelliği ise, organize borsalarda yapılmaması ve dolayısıyla fiyat, miktar, vade gibi unsurların standart olmayıp, tarafların karşılıklı anlaşmasıyla belirlenmesidir.

Vadeli İşlem Piyasaları

Vadeli işlem piyasalarında alım satımı yapılan kıymetler, vadeli işlem sözleşmeleridir. Vadeli işlem sözleşmeleri, hisse senedi veya tahvil gibi herhangi bir şirketin veya devletin çıkardığı kıymetler olmayıp, önceden belirlenen bir vadede ve standart bir büyüklükte olan ve üzerine yazılan mal veya kıymetin teslimini içeren türev enstrümanlardır. Bu nedenle vadeli işlem piyasaları, Türev Piyasalar (Derivatives Markets) olarak da adlandırılmaktadır. Vadeli işlem piyasaları, gelişmiş mali piyasaların çok önemli unsurlarından biridir. Bunun temel sebepleri aşağıda sıralanmıştır.

- Vadeli işlemler, spot piyasada alınan pozisyonlara, gelecekteki fiyat hareketlerinden korunma imkanı sağlar.

- Piyasalarda genel olarak fiyat oluşum mekanizmasının daha etkin çalışmasını sağlar. Vadeli piyasalar mali piyasalarda dolaşan para için alternatif yatırım imkanı demektir. Mevcut piyasalara vadeli piyasaların da eklenmesi durumunda hem paranın piyasalardaki dolaşım hızı artar, hem de piyasaya gelen bilgiler fiyatlara daha hızlı yansır.

- Vadeli piyasalarda alım satım komisyonları spot piyasalara göre genelde daha düşüktür, dolayısıyla yatırımcıların maliyetleri daha azdır.

- Vadeli piyasalar, spot piyasanın daha likit olmasını sağlar. Gelecekte oluşabilecek olumsuz fiyat hareketlerine karşı korunma imkanı olan piyasalarda, spot piyasada işlem gören mal veya kıymetlere olan yatırımcı ilgisi de otomatikman artmaktadır.

- Piyasa bilgisi olan, ancak sermayesi az olduğu için yeterince pozisyon alamayan veya kredili alım satım yapmak zorunda kalan yatırımcılara da küçük miktarda paralarla büyük pozisyonlar alma imkanı verir (kaldıraç etkisi yaratır).

Vadeli piyasalarda işlem yapan alıcı ve satıcı taraflar, vade sonundan önce istedikleri anda borsada aynı özellikleri taşıyan bir başka sözleşmeye ters yönde taraf olarak pozisyonlarını kapatabilirler. Örneğin vadeli işlemde alıcı taraf (long), vade sonuna kadar bekleyip alım taahhüdünü yerine getirmek istemiyorsa, aynı şartları taşıyan bir sözleşmede satıcı taraf (short) olarak pozisyonunu kapatabilir. Organize bir vadeli işlemler piyasasında, aynı şartlara sahip sözleşmeler işlem gördüğünden ve etkin bir takas sistemi bulunduğundan, vade sonuna kadar sözleşme yükümlülükleri birçok defa el değiştirebilmektedir. Bu nedenle vadeli piyasaların işlem hacmi birçok gelişmiş ülkede spot piyasa işlem hacmini geçmiş durumdadır.

Ülkemizde, organize türev piyasalarının kurulma çalışmaları çerçevesinde, 1994 yılında, İMKB bünyesinde Vadeli İşlemler Piyasası Müdürlüğü oluşturulmuştur. Organize bir finansal vadeli işlem ve opsiyon piyasasının oluşturulması ve bu piyasada çeşitli sermaye piyasası araçları ile finansal göstergelere dayalı vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinin düzenlenmesi amacıyla yapılan çalışmalar sonucunda 15 Ağustos 2001 tarihinde döviz üzerine vadeli sözleşmeler işlem görmeye başlamıştır. Önümüzdeki dönemde bu ürünü hisse senedi endeksi üzerine vadeli işlemler (futures), hisse senedi endeksi üzerine opsiyonlu işlemler, hisse senedi üzerine ve faiz oranına dayalı vadeli ve opsiyonlu işlemlerin takip etmesi planlanmaktadır.

Vadeli İşlemler Piyasası Müdürlüğü bünyesinde kurulan piyasada alım satımı yapılan futures sözleşmeleri için bundan sonraki bölümlerde vadeli sözleşmeler, opsiyon sözleşmeleri için de opsiyon sözleşmeleri terimi kullanılacaktır.

Vadeli İşlem Sözleşmesi Nedir?

Vadeli işlem (Futures) sözleşmesi, sözleşmenin taraflarını, belirlenen ileri bir tarihte, üzerinde anlaşılan fiyattan, standartlaştırılmış miktar ve kalitedeki bir malı veya kıymeti alma veya satma yükümlülüğüne sokan sözleşmedir. Futures sözleşmelerin temel özellikleri maddeler halinde aşağıda sıralanmıştır:

Futures sözleşmeleri, organize borsalarda alınıp satılır.

Futures sözleşmelerinde sözleşmeye konu kıymetin özellikleri, miktarı, vadesi vb. standartlaştırılmıştır.

Borsaların tesbit ettiği kıymet ve standartlar dışında sözleşme yapılamaz.

Futures sözleşmesinin fiyatı anlaşmanın yapıldığı tarihte bellidir.

Futures sözleşmesi alan (long) ve satan (short) tarafları yükümlülük altına sokar.

Futures sözleşmesinin yapıldığı tarihten itibaren vade sonuna veya pozisyonun kapatıldığı tarihe kadar, takas merkezi tarafından tesis edilen teminat oranları çerçevesinde, günlük piyasa değişimlerine bağlı olarak sözleşmenin tarafları arasında nakit transferleri gerçekleşebilir.

Futures piyasalarda taraflar birbirine karşı değil, takas merkezine karşı sorumludurlar. Dolayısıyla taraflardan birinin ödeme güçlüğüne düşmesi ve yükümlülüklerini yerine getirmemesi diğer tarafa zarar vermez.

Türev piyasalarda, kavram olarak genellikle futures sözleşmelerle karıştırılan ve tezgahüstü piyasalarda alım-satımı yapılan bir başka sözleşme türü de forward sözleşmelerdir. Bu sözleşmeler, vade, miktar vb. gibi özellikleri standartlaştırılmamış olan, taraflar arasında karşılıklı ihtiyaçlar ve çıkarlar gözönüne alınarak belirlenen sözleşmelerdir. Sözkonusu sözleşmelerin alım-satımının yapıldığı piyasada, alıcı ile satıcı arasında organize piyasalarda olduğu gibi bir Takas Merkezi’nin bulunmaması tarafları birbirlerinin kredi riskini dikkate almak zorunda bırakmaktadır. Bunun dışında, forward işlemlerde vade sonuna kadar alıcı ve satıcı arasında herhangi bir nakit transferi olmamasına karşın, futures işlemlerinde günlük nakit uzlaşması vardır.

Opsiyon Sözleşmesi Nedir?

Opsiyon sözleşmesi, alan tarafa, üzerine opsiyon yazılan mal veya kıymeti gelecekte belirli bir tarihte veya tarihe kadar, belli bir fiyattan, belirlenen miktarda alma veya satma hakkını sağlayan sözleşmedir. Dolayısıyla opsiyon sözleşmesi, alıcı taraf açısından bir hak sağlamakta, buna karşılık satıcı tarafı bu hakkı satan taraf olarak yükümlülük altına sokmaktadır. Alıcı taraf, opsiyon sözleşmesiyle tanınan hakkı satın alırken bunun için bir para öder, bu paraya opsiyon primi denir. Bu primi alan taraf ise satıcı taraftır. Opsiyon sözleşmeleri sigorta primi ödenmesi işlemine çok benzer. Evin yanması veya hırsızlık gibi risklerin getirebileceği zararlara karşı, insanlar evlerini sigorta şirketine belirli bir süre boyunca sigorta ettirerek, bunun karşılığında sigorta primi öderler. Eğer ev yanar veya hırsızlığa uğrarsa, sigorta şirketi primi ödeyen sigortalının zararını tazmin eder. Bir hisse senedi portföyü yöneticisinin, spot piyasada meydana gelebilecek olumsuz gelişmelere veya fiyat düşüşlerine karşın, portföyü üzerinden gerçekleşebilecek zararı en aza indirmek veya belli bir seviyede sabitlemek amacıyla opsiyon sözleşmesi (satım opsiyonu -put option-) satın alması ve bunun karşılığında prim ödemesi işlemi, temelde yukarıda anlatılan ev sigortalama işlemine oldukça benzemektedir. Opsiyon sözleşmesi satın alan portföy yöneticisinin yaptığı işlem de “portföy sigortalanması” (Portfolio Insurance) olarak adlandırılmaktadır.
opsiyon sözleşmesi aşağıdaki bilgileri içerir.

Opsiyonun tipi: Avrupa veya Amerikan tipi opsiyon

Sözleşme tipi: Call (Alım) opsiyonu veya Put (Satım) opsiyonu

Opsiyona konu mal veya kıymet: Hisse senedi, tahvil vb.

Kullanım fiyatı: Opsiyonun sağladığı hakkın kullanılacağı fiyat

Vade sonu: (Örnek: Mart ayının 3. cuması, Haziran ayının ilk iş günü)

Prim: Opsiyonun fiyatı

Vadeli İşlem Sözleşmelerine Konu Teşkil Eden Ürünler

Vadeli işlem sözleşmelerinin temel aldığı ürünler (veya varlıklar), genel bir sınıflamayla iki gruba ayrılabilir.

a- Finansal varlıklara dayalı vadeli işlem sözleşmeleri

i- Uzun Dönem Devlet Tahvilleri
US T-Bond; UK Long Gilts; Deutschland Bunds; İtalyan Devlet Tahvilleri (BTP)
Japon Devlet Tahvilleri (JGB); Fransız Devlet Tahvilleri (Notionnels); …

ii- Orta Vadeli Devlet Tahvilleri
US T-Notes; Orta Vadeli Alman Devlet Tahvilleri(Bobl); …

iii- Kısa Dönem Faiz Oranına bağlı Varlıklar
-Üç aylık ABD Hazine Bonosu; üç aylık Fransız Hazine Bonosu; …
-Üç ay vadeli Eurocurrency Mevduat Sertifikaları
(Eurodollar; Euromark; Euroswiss; Eurolira; Euroyen ) ; …
-Üç ay vadeli Mevduat Sertifikası (ABD’de dolar bazında); Üç ay vadeli ECU ; …

iv- Döviz Kurları (Currencies)
Brezilya Kuruzerosu; Alman Markı; Kanada Doları; Japon Yeni; İngiliz Sterlini ;
İsviçre Frangı; Fransız Frangı; Avustralya Doları; …

v- Tek tek hisse senetleri için hazırlanan vadeli işlem sözleşmeleri

vi -Endeks üzerine düzenlenen vadeli işlem sözleşmeleri TOPIX (Japonya, Singapur);
IBEX35 (İspanya-MEFF RV); CAC40 (Fransa-MATIF);
Ibovespa (Brezilya-BM&F); S&P100 (ABD-CBOE); ValueLine (ABD);
S&P500 (ABD-CME); FT-SE100 (İngiltere-LIFFE); Nikkei 225 (Japonya-Osaka) .

vii -Enflasyon oranı ; Tüketici fiyat endeksi ; gibi ekonomik değişkenler üzerine hazırlanan vadeli işlem sözleşmeleri.

b- Çeşitli mallar üzerine vadeli işlem sözleşmeleri

i- Tarım ürünlerine dayalı vadeli işlem sözleşmeleri
- Soya fasulyesi (soybeans)
- Domuz işkembesi (pork bellies)
- Mısır (corn)
- Canlı sığır (live cattle)
- Besi sığırı (feeder cattle)
- Soya fasulyesi yağı (soybean oil)
- Kakao (cocoa)
- Kahve (coffee)
- Portakal suyu (orange juice)
- Şeker (sugar)
- Buğday (wheat)
- Yulaf (oats)
- Soya fasulyesi unu (soybean meal)
- Canlı domuz (live hogs)
- Kereste (lumber)
– Deniz mahsülleri (seafood)
ii- Doğal kaynaklara dayalı vadeli işlem sözleşmeleri
- Altın (gold)
- Gümüş (silver)
- Ham petrol (crude oil)
- Isınmada kullanılan petrol (heating oil)
- Alüminyum (aluminum)
- Bakır (copper)
- Paladyum (palladium)
- Platinyum (platinum)

Dünya genelinde tüm vadeli işlem sözleşmeleri arasında faiz oranına dayalı vadeli işlem sözleşmeleri, en büyük payı almaktadır. 1998 yılı sonu itibarıyla borsalarda borçlanmayı temsil eden menkul kıymetler üzerine yapılan vadeli işlem sözleşmelerinin (futures) toplam nominal değeri (notional value) 7.7 trilyon dolar olarak gerçekleşmiştir. Bu tutar, tüm dünyada 1998 yılında vadeli işlem ve opsiyon piyasalarında, toplam olarak gerçekleşen yaklaşık 13.5 trilyon dolar olan işlem hacminin yarısından fazlasına tekabül etmektedir.

Vadeli İşlemlerde Takas ve Takas Merkezinin İşlevleri

Takas merkezi, organize bir borsada gerçekleştirilen vadeli sözleşmeler ile opsiyon sözleşmeleri alım satımlarında, seans içi ve seanslar arası mahsup, netleştirme ve vade sonu takas işlemlerinin yapıldığı yerdir. Bu nedenle takas merkezi, borsada tescil edilen her vadeli işlemde, sözleşmeyi alan tarafa karşı satıcı, sözleşmeyi satan tarafa karşı alıcı gibi davranır. Dolayısıyla borsada işlem gören tüm vadeli işlemlerde taraflardan biri muhakkak takas merkezidir. Böylece, vadeli işlemde hem alıcılar hem de satıcılar fiyat tesbiti dışında diğer tüm hususlarda birbirleriyle değil, takas merkeziyle muhatap olurlar.

Borsalar ve takas merkezleri arasındaki tarihsel ilişki incelendiğinde, vadeli işlem borsalarının özellikleri gereği, mevcut taahhütlerin yerine getirilmeme riskinin nakit piyasalara göre daha fazla olduğu, bu nedenle etkin takas sistemlerinin kurulduğu anlaşılmaktadır. Dünya uygulamaları incelediğinde iki çeşit takas sisteminin var olduğu görülür.

i) Bağımlı (mutual) Takas Merkezleri :
Yalnızca bir tek borsaya hizmet veren ve bu borsa bünyesinde veya bir anonim şirket şeklinde kurulan takas merkezleridir

ii) Bağımsız (independent) Takas Merkezleri :
Herhangi bir borsaya bağlı olmayan, özerk bir yapı halinde kurulan, ve birden fazla borsaya takas hizmeti veren kurumlardır (İngiltere’de London Clearing House, Amerika Birleşik Devletleri’nde Option Clearing Corporation).

Piyasalarda risklerin iyi takip edilmesi ve güçlü takas kurumları yaratılması amacıyla, günümüzde ikinci tip takas merkezlerinin daha önem kazandığı gözlemlenmektedir.

Bir vadeli işlemler piyasasında, işlem yapmaya yetkili borsa üyelerinin hepsi takas üyesi olmayabilir. Takas üyesi olmak için ayrıca bazı özellikler aranabilir. Takas üyeleri, takas merkezi nezdinde açtıkları hesaplarla, işlem sonuçlarını ve teminatlarını izlerler.

Piyasada işlem yapan üyeler, eğer takas üyesi değillerse, takas üyesi nezdinde açtıkları kurum hesapları vasıtasıyla takas hizmetinden yararlanırlar. Borsa üyesinin müşterileri ise, borsa üyesi nezdinde açtırdıkları hesaplarla işlemlerini sürdürürler. Böylece iletişim, tabandan tavana doğru, Müşteri – Borsa Üyesi – Takas Üyesi – Takas Merkezi şeklinde sağlanmaktadır. Bazı borsalarda müşteri, doğrudan takas üyesi ile de işlem yapabilmekte, bilgisayar teknolojisindeki gelişmelerin sağladığı olanaklar sayesinde işlemler, takas merkezlerinde müşteri bazında açılan hesaplarla da izlenebilmektedir.

İMKB Vadeli İşlemler Piyasası

İMKB Vadeli İşlemler Piyasası’nda ilk ürün olarak döviz üzerine vadeli işlem sözleşmeleri (futures) işlem görmeye başlamıştır. Bunun en önemli nedeni, ülkemizde yakın zamanda dalgalı kur politikasına geçilmiş olması ve bunun sonucunda piyasada ortaya çıkan gelişmelerin kontrol altına alınmaya ve dövizin piyasalardaki seyrine istikrar kazandırılmaya çalışılmasıdır.

İşleyiş Esasları

İMKB Vadeli İşlemler Piyasası’nda işlem görmeye başlayan döviz üzerine vadeli işlem sözleşmesinin standart unsurları Borsa tarafından aşağıdaki şekilde belirlenmiştir:

Sözleşme Büyüklüğü: 100,000 $

Sözleşme Vadesi: En yakın ay ve Mart döngüsünün ilk ayı.

Fiyat Adımı: 1,000 TL

Fiyat Marjı: % 20

Başlangıç Teminatı: 30 Milyar TL

Sürdürme Teminatı: Başlangıç teminatının % 80’i.

Vade Sonu: İlgili ayın sondan ikinci iş günü.

Son İşlem Günü: İlgili ayın sondan üçüncü işgünü.

İlk İşlem Günü: Herhangi bir sözleşmenin son işlem gününden sonra gelen ilk iş günü

Son Gün Uzlaşma Fiyatı: Vade sonunda uzlaşma fiyatı, TCMB tarafından bir önceki işgününde saat 15:30 itibariyle açıklanan gösterge niteliğindeki döviz kuru üzerinden tespit edilir ve takas işlemleri tamamlanır.

Sürekli müzayede yönteminin uygulandığı sistemde, 10:00-12:00 ve 13:00-14:00 saatleri arasında kesintisiz tek bir seans yapılmakta olup, 12:00-13:00 arasında öğle arası verilmektedir. Seansın sona ermesinden sonra piyasada alımı satımı yapılan sözleşmeler üzerinden kar-zarar hesaplanmasında esas teşkil edecek olan uzlaşma fiyatı ise saat 14:15 itibariyle açıklanmaktadır. Uzlaşma fiyatı, kapanış aralığında gerçekleşen en az 5 işlemin miktar ağırlıklı ortalamasıdır. Kapanış aralığı ise uzlaşma fiyatına esas olacak işlemlerin gerçekleştiği zaman aralığı olup, normal seansın son 15 dakikasıdır.

Uzlaşma fiyatı hesaplaması için yeterli sayıda işlem olmamışsa hesaplanan uzlaşma fiyatı Uzlaşma Komitesi’nin uygun görüşü alınarak ilan edilir. Normal seansta hiç işlem olmaması durumunda ise bir önceki seansın uzlaşma fiyatı en son uzlaşma fiyatı olarak alınır. Uzlaşma Komitesi sözkonusu fiyatı değiştirmeye yetkilidir.

Sözleşme bazında teminatlandırma yönteminin uygulandığı sistemde, pozisyon almak üzere yatırılması gereken teminat, sözleşme büyüklüğünün yaklaşık % 20’sine karşılık gelen 30 Milyar TL’dır. Yayılma pozisyonu alınması (bir vadede uzun diğer vadede ise kısa pozisyon alınması) durumunda ise bu teminatın yarısı kadar bir miktarın, yani 15 Milyar TL’nın başlangıç teminatı olarak yatırılması gerekmektedir.

Takasbank nezdinde açılan teminat hesapları gün sonunda oluşan uzlaşma fiyatı dikkate alınarak her gün sonunda piyasaya göre ayarlanmak suretiyle güncelleştirilmektedir. Hesaptaki teminat, başlangıçta yatırılan teminat seviyesinin % 80’ine veya daha altına düştüğü takdirde yatırımcıya “teminat tamamlama çağrısı” yapılmakta, teminatını yeniden başlangıç teminatı seviyesine çıkarması istenmektedir. Bu teminat çağrısı gün sonunda yapılabileceği gibi gerekli görüldüğü takdirde gün içinde de yapılabilmektedir.

Her bir vadedeki sözleşme sona erdiğinde piyasada yeni bir sözleşme devreye girmektedir.

Sistemin etkin olarak çalışmasını teminen kullanılan teminatlandırma sistemine ek olarak, piyasada sahip olunan pozisyonların kontrolü amacıyla üye ve hesap bazında mutlak ve oransal pozisyon limiti uygulaması da bulunmaktadır. Fiyat ve zaman önceliğinin geçerli olduğu alım-satım sisteminde, pasif olarak piyasaya bir kalemde girilebilecek emir büyüklüğü 100 kontrattır.

Takas Esasları

İMKB Vadeli İşlemler Piyasası’nda takas işlemleri İMKB Takas ve Saklama Bankası A.Ş. (Takasbank) tarafından yapılmaktadır. Piyasada gerçekleştirilen işlemlerin takası Takasbank’ın garantisi altındadır. Takasbank garantisi;

İşlem Teminatları
Güvence Karşılığı Fonu
Üyelik Teminatları
Üyelerin diğer piyasalarda vermiş oldukları teminatlar ile takastan olan tüm hak ve alacakları

ile sınırlıdır.

Gerçekleşen işlemlerin takası aynı gün T+0’da yapılmaktadır. Takas işlemleri nakit uzlaşma esasına göre gerçekleştirilmektedir.

Piyasa üyesi 30 Milyar TL’nın üzerinde teminatı olan her müşterisi ve kendisi için Takasbank nezdinde bir hesap açtırmak zorundadır. Takas üyesinin yatırdığı teminatlar nakit ve nakit dışı başlıkları altında takip edilmektedir. Yatırılan teminatın minimum % 30’unun nakit teminat şeklinde olması gerekmektedir. Nakit dışı teminat olarak ise sadece döviz ve dövize endeksli tahviller kabul edilmektedir. İşlem yapabilmek için yatırılan teminata ek olarak her müşterinin hesap açılmadan evvel, içeriği Borsa tarafından tespit edilen “Risk Taahhütnamesi”ni okuması ve imzalaması gerekmektedir.

Sistemde takas bitim saati 16:30 olup, her gün sonunda saat 16:30’a kadar teminat tamamlama yükümlülüğünü yerine getiremeyen hesaplar temerrüde düşmekte ve Borsa tarafından belirlenen oranlarda temerrüd cezası ödemek zorunda kalmaktadır.