ERPakademi

1850’li yılların başında, Bebek’te mermer iÅŸleri ile uÄŸraÅŸan Polonyalı mülteci Henry Groppler Eski Ortağı Fransız mühendis Camille Desmazures’e alçı taşından yapıldığını sandığı heykeller hediye eder. Heykellerde yüksek oranda boraks olduÄŸunu anlayan Fransız Camille Desmazures, ortağı ile birlikte Türkiye’de boraks aramaya baÅŸlar ve Balıkesir ili Susurluk ilçesi yakınlarındaki Sultançayırı mevkiinde bulurlar. Buldukları “pandermit” adı verilen bir bor minerali türüdür. Aslında bu saha 13’üncü ve 14’üncü yüzyıllarda Romalılar tarafından iÅŸletilmiÅŸ bir sahadır. Bu pandermitin iÅŸletilmesi için 1856 yılında sultandan 37 dönüm arazi üzerine “alçıtaşı” madeni çıkarmak üzere 20 yıl süreli iÅŸletme izni alırlar.

Bor, Osmanlı döneminde yabancı ÅŸirketler tarafından “alçıtaşı” olarak iÅŸletildi. 1950’de Sultançayırı’ndaki cevherler, Desmond Aber Smith’den dünya tekeli bir ÅŸirket olan Borax Consolidated’a devredildi. Borax Consolidated, 1951’de 11.000 tona yakın ihracat yapsa da, 1954’de bor cevherinin tükendiÄŸini ileri sürerek, Sultançayırı Ocağı’nı kapattı. Ancak piyasalardaki düşük tenorlu cevherin satışını 1961 yılına kadar sürdürerek Türkiye’deki faaliyetlerine devam etti. 

Aynı dönemde, MTA’nın Kütahya/Emet yöresinde Tersiyer Linyit Arama adı altında yürüttüğü çalışmalarda kolemanit yatağı bulundu. Ruhsatı aldıktan sonra, 1958 ve 1959 yıllarında aramalarını sürdürürken üretime de geçildi. Borax Consolidated, 1955’de yabancı sermayeyi teÅŸvik kanunlarından yararlanmak için Türk Boraks Madencilik Anonim ÅŸirketini kurdu. Bu tarihten sonra, Türkiye’de bu yeni ÅŸirket vasıtasıyla madencilik faaliyetlerini yürüttü. Bu ÅŸirketin hisselerinin yüzde 94’ü Borax Consolidated’a, yüzde 2’si Türk hissedarlara, yüzde 4’ü Ä°ngiliz hissedarlara verildi. Bu arada baÅŸka bir kararname ile 2 yabancı ÅŸirkete daha arama ve iÅŸletme izni verildi. Bunlardan biri American Potash and Chemical Co., diÄŸeri ise Ugine Kuhlman’dı. EskiÅŸehir Kırka’da bor tuzu aramaları maden arama ruhsatı sahibi yerli madenciler adına 1950’li yılların sonlarına doÄŸru MTA uzmanlarınca baÅŸlatıldı. Bu aramalar devam ederken, 1961’de Borax Consolidated maden dairesinden kendi adına bir arama ruhsatı alarak hissesinin büyük bir kısmı kendisine ait Türk Boraks Madencilik’e devrederek aramaları baÅŸlattı. Åžirket ürettiÄŸi tinkal ürününün fiyatlarını önce 30-35 dolar/tona, daha sonra 17 dolar/tona kadar düşürdü. Åžirketin maden dairesine ruhsat için müracaatları eksiklikler nedeniyle neticelenmedi. Aynı ÅŸekilde aldıkları 6 ruhsattan 5’i iptal edildi.

Balıkesir’in Bigadiç Ä°lçesi yakınlarında da 1950’den beri bor tuzu (kolemanit ve üleksit) üretip ihraç eden Türk giriÅŸimcileri (BortaÅŸ, Ali Åžayakcı, Rasih-Ä°hsan, Yakal Madencilik) vardı. 1976’da burada faaliyet gösteren Fransız KEMAD (Kimya Endüstri Madenleri) saha sınır anlaÅŸmazlığı nedeniyle Bakanlar Kurulu kararıyla Tülü Açık Ä°ÅŸletmesi’nin bulunduÄŸu sahanın verilmesi ile bölgede madencilik faaliyetlerine baÅŸladı. Bigadiç Madenleri Ä°ÅŸletmesi Åžantiyesi kuruldu. Bursa Mustafa KemalpaÅŸa’da, Kestelek civarındaki bor tuzu yatakları (kolemanit) MTA Enstitüsü’nün linyit araÅŸtırmaları esnasında 1954’de bulundu. DiÄŸer tüm bor tuzu sahalarının imtiyazı hakkında olduÄŸu gibi, 4 Ekim 1978 tarih ve 2172 sayılı “Devletçe iÅŸletilecek madenler ile ilgili yasa” gereÄŸi, saha  Eti Maden Ä°ÅŸletmesi’ne devredildi.

Bugün için bu görev, 1983’de çıkartılan 2840 sayılı devletçe iÅŸletilecek madenler kapsamında, Eti Maden Ä°ÅŸletmeleri Genel Müdürlüğü tarafından yürütülüyor. 1978 öncesi gerek yabancı gerekse yerli özel sektör, bor üretim faaliyetlerinde, katma deÄŸeri fazla olan rafine ürün üretmek için herhangi bir yatırım yapmadan ürünleri ham cevher olarak satma yoluna giderken, Eti Maden Ä°ÅŸletmeleri Genel Müdürlüğü 1980’den günümüze dek toplam 700 milyon dolardan fazla yatırım yaparak rafine bor üretim kapasitesini 831.000 ton/yıl seviyesine yükseltildi. Ayrıca Eti Maden Ä°ÅŸletmeleri Genel Müdürlüğü,  yeni bor ürünleri tesisleri yatırımları devam ediyor. Mevcut rafine ürün kapasitesini daha üst seviyelere yükseltmek için yoÄŸun bir yatırım atağı yapılıyor.

Kaynak: Bu yazı, Kolay Ä°letiÅŸim tarafından, KobiFinans için, Eti Maden Ä°ÅŸletmeleri’nin bilgilerinden derlenmiÅŸtir.

www.etimaden.gov.tr